Қазақ дүниетанымында төбет пен ит малы мен жан-жағын қорғайтын сенімді серік ретінде қабылданған. Алайда халық даналығында төбет тек күзетші немесе қайратты күш қана емес, сонымен бірге адамның мінез-құлқын, қоғамдағы қарым-қатынасты, уақыт пен кәріліктің заңдылығын бейнелейтін терең философиялық символға айналған. Бұл жинақта төбет пен итке қатысты нақылдар топтастырылып, олардың тұрмыстық және астарлы мәні сараланады.
Мақал-мәтелдер жинағы
Қартайса қара төбет қоразға үрмес, қосылып кемпір мен шал ойнап-күлмес.
***
Ит үрсе де, керуен көшеді.
***
Итке сүйек таста.
***
Ит жүрген жеріне.
***
Ит тойған жеріне.
***
Ит ашуын тырнадан алады.
***
Ит күшігін асырап.
***
Итті жамандаған — иесін жамандайды.
***
Иттің аузына сүйек тисе.
Түсіндірме: халық нақылдарының астары мен мағынасы
Уақыт ағымы және дәрменсіздік сыны
«Қартайса қара төбет қоразға үрмес, қосылып кемпір мен шал ойнап-күлмес» деген нақыл өмірдің өтуімен келетін табиғи қауқарсыздықты бейнелейді. Жасында алысқан аңды бағындырған қайратты төбеттің өзі уақыт өте келе шамасы таусылып, титімдей нәрсеге араласпайтын күйге жетеді. Мұнда адам ғұмырының өткіншілігі мен қартаю үдерісінің заңдылығы еш боямасыз көрсетілген.
Мақсатқа беріктік және сөз қуғаннан аулақ болу
«Ит үрсе де, керуен көшеді» нақылы ірі мақсат жолындағы табандылықты ұғындырады. Керуеннің жылжуы — ұлы іс пен өрлеу болса, үрген ит — арзан өсек, бос сындар мен кедергілердің нышаны. Адам алға қойған межесіне жету үшін сырттан айтылатын пайдасыз сөздерге алаңдамауы тиіс.
Әлсізге әлімжеттік пен ашуды бақылау
«Ит ашуын тырнадан алады» деген сөз өз деңгейіндегі қарсыласқа шамасы келмей, өзінен әлсіз бейкүнә жандарға күш көрсететін мінезді шенейді. Бұл адамды кекшілдіктен, өзінен төменге үстемдік жүргізуден және парықсыз ашу-ызадан сақтандыратын тәрбиелік мағынаға ие.
Жауапкершілік пен байланыс құндылығы
«Итті жамандаған — иесін жамандайды» деген тұжырым адамның қоластындағы жандарға, жақындарына немесе ортасына қарап бағаланатынын білдіреді. Кез келген мінез бен тәлім-тәрбие түптеп келгенде бастауы мен жауапты тарапына тікелей қатысты қарастырылады.
Тұрмыста және сөйлеу мәдениетінде қолданылуы
Күнделікті қарым-қатынаста бұл нақылдар көбіне адамдардың іс-әрекетіне орынды баға беру үшін келтіріледі. Мәселен, кәсіпте немесе қоғамдық істе сыртқы сөгістерге мән бермей алға ұмтылғанда «Ит үрсе де, керуен көшеді» деп демеу береді. Ал өзінің әлсіздігін өзгені ренжіту арқылы бүркемелейтіндерді көргенде «Ит ашуын тырнадан алады» деп сабасына түсіреді. Мақалдар қысқа әрі нұсқа құрылымымен ойды дөп жеткізуге қызмет етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Қартайса қара төбет қоразға үрмес…» мақалы қандай өмірлік жағдайларда айтылады?Жауап: Бұл сөз адамның жастық шақтағы күш-қайратының сарқылуын, жас ерекшелігіне байланысты мүмкіндіктердің шектелуін және әр кезеңнің өз өлшемі бар екенін түсіндіру үшін қолданылады.
Сұрақ: «Ит үрсе де, керуен көшеді» мақалының басты ғибраты неде?Жауап: Басты ой — негізгі бағыт пен үлкен мақсатты ұмытпау. Жолда кездесетін мәнсіз кедергілер мен сыбыс-өсектерге назар аудармай, істі соңына дейін жеткізуге үндейді.
Сұрақ: Не себепті «Итті жамандаған — иесін жамандайды» дейді?Жауап: Өйткені бағыныштының, тәрбиеленушінің немесе үй-ішінің кемшілігі оның жетекшісіне не иесіне тікелей сын ретінде тиеді. Бұл мақал жауапкершілікті сезінуге шақырады.
Сұрақ: «Итке сүйек таста» тіркесінің мәні қандай?Жауап: Жағымсыз жағдайдың немесе маза бермейтін адамның көңілін болмашы нәрсемен аулап, тыныштық сақтау немесе даудан құтылу тәсілін меңзейді.
Түйін
Төбет пен итке байланысты халық мәтелдері — тек тұрмыстық бақылаулардың жемісі емес, сонымен бірге адами болмыстың сан түрлі қырын таразылайтын өнеге мектебі. Бұл нақылдар төзімділікке, әділдікке және уақыттың қадірін білуге жетелейді.