Күшік туралы мақал-мәтелдер: тектілік пен тәрбие сыны
Қазақ дүниетанымында ит — жеті қазынаның бірі саналғанымен, оның күшігіне қатысты айтылған сөздерде көбіне адам мінезінің шикілігі, әлеуметтік тәуелділік, намыс пен тектілік мәселесі өткір таразыланады. Көшпелі тұрмыстың қатал заңында күшік бейнесі көбіне әлі өсіп жетілмеген дәрменсіздіктің, кейде бауырға басқанмен түбі өз табиғатына тартатын опасыздықтың немесе ұсақ пен ұлының аражігін ажырататын метафора ретінде өріледі.
Таңдаулы мақалдар жинағы
Ит төлеуі – бір күшік.
***
Кішкене иттің қартайғанша күшік аты қалмайды.
***
Күшік күйеу болғанша, иттің күшігі бол.
***
Аққан дария арам болмас, неше күшік сарыса да.
***
Ит күшігін асырап, аузыңды жалатады.
***
Ит күшігін асырап, тазы қыл.
***
Ит күшігін асырап, ит болады.
***
Ит күшігімен ойнайды.
Түсіндірме: нақылдардың терең қатпарлары
Тектілік, баулу және табиғи жаратылыс
Халық даналығы тәрбие мен тектің арақатынасын талдағанда күшікті жиі тілге тиек етеді. Мәселен, «Ит күшігін асырап, тазы қыл» деу арқылы адам еңбегінің, ұқыпты баулу мен үйретудің арқасында қарапайым тіршілік иесін ерекше қасиетке, асыл деңгейге жеткізуге болатыны меңзеледі. Керісінше, «Ит күшігін асырап, ит болады» және «Ит күшігін асырап, аузыңды жалатады» деген тәлімдерде туабітті болмыстың үстемдігі ескертіледі: тегі нашарға қанша жақсылық жасасаң да, түбінде опасыздық көрсетіп, опындырып кетуі мүмкін деген сақтық сезімі жатыр.
Намыс пен тәуелсіздік таразысы
Дәстүрлі ортада ер-азаматтың жеке отау тігіп, дербес шаңырақ құруы аса маңызды болған. Осы тұрғыда «Күшік күйеу болғанша, иттің күшігі бол» деген ауыр сөз өзгенің босағасына кіріптар болып, дербестігінен айырылған жігіттің күйін сынайды. Бабалар еркіндік пен кісілік намысты кез келген тұрмыстық жайлылықтан әлдеқайда жоғары бағалаған.
Ұлылық пен ұсақтықтың аражігі
«Аққан дария арам болмас, неше күшік сарыса да» деген теңеу — парасаттылық пен іріліктің шынайы үлгісі. Арнасы терең, ағысы қуатты ұлы дарияға шеттен жасалған титімдей арамдық дарымайтыны сияқты, жаны таза, абыройлы тұлғаға да өсек-аяң мен ұсақ адамдардың арандатуы сызат түсіре алмайды.
Құн мен өлшемнің сипаты
«Ит төлеуі – бір күшік» қағидасы қазақтың дәстүрлі құқықтық әрі тұрмыстық түсінігіндегі шынайы теңдікті білдіреді. Төмен тұрған нәрсенің өтемі де сол деңгейден аспайды; қандай да бір арзан құбылыстан немесе жауапсыз қарым-қатынастан биік нәтиже күтуге болмайтынын ұғындырады. Ал «Кішкене иттің қартайғанша күшік аты қалмайды» нақылы болмысы ұсақ, өресі тар адам қанша жасаса да кемелдене алмайтынын, уақыттың өзі ішкі әлеуетті өзгерте алмайтынын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Күшік күйеу» ұғымы неліктен соншалықты намыс санатында қабылданған?
Жауап: Қазақ қоғамында ер азамат — отбасының тірегі, өз босағасының дербес қожасы болуға тиіс. Қайын жұрттың көлеңкесінде, өз еркі мен шешімін шектеп өмір сүру ер-азаматтық рухты төмендетеді деп танылғандықтан, бұл тіркес бостандық пен тәуелсіздікті қорғау үшін айтылған.
Сұрақ: «Ит төлеуі – бір күшік» мәтелі қазіргі қарым-қатынаста нені ұғындырады?
Жауап: Бұл сөз істің, заттың немесе қарым-қатынастың шынайы құнына сай бағасын беруді ескертеді. Негізі әлсіз, мән-мағынасы мардымсыз нәрседен үлкен қайтарым күтуге болмайтынын білдіреді.
Сұрақ: «Аққан дария арам болмас…» мәтелінің қоғамдағы моральдық мәні қандай?
Жауап: Мақал кез келген пендешілікке, қызғаныш пен арзан сөзге бой алдырмай, өз биігінде қалуға үндейді. Ұлы мақсат пен таза абырой ешқашан ұсақ пиғылдардан кірлемейтінін білдіретін парасаттылық формуласы.
Түйін
Күшік туралы халық мақалдары — тек тұрмыстық теңеу емес, адам баласының мінезін, тектілігі мен қадір-қасиетін шыңдайтын өмірлік тәлім. Ата-баба нақылы әрбір істе өзіндік тәуелсіздікті сақтауды, ұсақтыққа бой алдырмай, тәрбие мен ар-ұждан тазалығын биік қоюды үндейді.