Тірлік пен тіршілік мәні: қазақ мақал-мәтелдеріндегі өмір сабағы
Қазақ дүниетанымында «тірлік» сөзі құр тыныс алып, күн көрумен ғана шектелмейді. Тірлік — мағыналы әрекеттің, қоғамдағы өзара қарым-қатынастың және адамдық борышты өтеудің көрінісі. Ата-бабаларымыз адамның жеке-дара бақытты бола алмайтынын, тіршіліктің бар берекесі ортақ татулық пен сыйластықта жатқанын сөз өнері арқылы ұрпаққа өсиет етіп қалдырған.
Тірлік туралы мақал-мәтелдер
Бірлік болмай, тірлік болмас.
***
Ынтымақтың түбі – игілік, тірлік түбі – бірлік.
***
Біршілік болмай, тіршілік болмайды.
***
«Сіз», «біз» деген жылы сөз – тіршіліктің ғанибеті.
***
Әр не көрсең тірлікте, сыйласқан жақсы бірлікте.
***
Мың ұжмақтан — бір күн тірлік.
***
Елін ойламағанның – ерлігі зая, Ертеңін ойламағанның – тірлігі зая.
***
Тірлік басқа болса да, Тілек бір; Бармақ басқа болса да, Білек бір.
Түсіндірме: Бірлік пен тірліктің ажырамас байланысы
Халық даналығында «тірлік» ұғымы әрдайым «бірлік» және «ынтымақ» сөздерімен қатар айтылады. Бұл кездейсоқтық емес. Жеке дара күйбең тіршілік ешқашан толыққанды нәтиже бермейді. «Бірлік болмай, тірлік болмас» немесе «Біршілік болмай, тіршілік болмайды» деген қағидалар адамдардың ортақ іске жұмылуы — берекелі өмірдің басты шарты екенін көрсетеді. Әркімнің тұрмысы мен атқаратын кәсібі әртүрлі болуы мүмкін, алайда мақсат пен тілек бір арнаға тоғысқанда ғана қоғам алға жылжиды.
Кісілік пен сыйластық — тіршілік сәні
Адам өмірінің көркі — кісілік пен әдептілікте. «Сіз», «біз» деп сөйлесу, өзгеге құрметпен қарау — қоғамдық келісімнің негізгі діңгегі. Тіршіліктің ғанибеті, яғни ең үлкен олжасы мен бақыты — адамдардың бір-біріне деген жылы шырайында. Тағдырдың қандай да бір сыны мен қиындығы кездессе де, қадір-қасиетті жоғалтпай, бір-бірін қадірлей білген ортада ғана шынайы тыныштық орнайды.
Өмірдің қадірі мен келешекке жауапкершілік
Дүниеге келу — өлшеусіз сый. Сондықтан бабаларымыз осы өмірде тірі жүрудің әр сәтін бағалай білуге шақырған. Сонымен бірге тек бүгінгі күннің күйбеңімен өмір сүру — мәнсіздік. Болашақты бағамдамай, ел қамын ойламай өткізген тірліктің өтеуі жоқ. Тірліктің мәні — артында игі із қалдыруда, ертеңге сеніммен әрі жауапкершілікпен қарауда.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Неліктен қазақ мақалдарында тірлік пен бірлік үнемі қатар аталады?
Жауап: Себебі қоғамнан, елден оқшауланып өмір сүру мүмкін емес. Тіршіліктегі кез келген маңызды табыс пен тұрақтылық адамдардың ынтымақтастығы арқылы ғана келеді.
Сұрақ: «Мың ұжмақтан — бір күн тірлік» нақылы адамға қандай ой салады?
Жауап: Бұл сөз адам баласына берілген осы пәнидегі өмірдің, жарық күн мен тіршіліктің қайталанбас құндылығын бағалауға үндейді.
Сұрақ: «Бармақ басқа болса да, білек бір» теңеуінің мәні неде?
Жауап: Қолдың әр саусағы бөлек біткенімен, бәрі бір білекке бекініп күш алатыны сияқты, жеке тұлғалардың қалауы сан алуан болғанымен, ортақ мүдде мен елдік тілекте тұтас болуы керектігін ұқтырады.
Сұрақ: «Тірлігі зая» болу нені білдіреді?
Жауап: Өз еліне пайдасы тимеген, келешегін ойламай бос өткізген мағынасыз, зая кеткен өмірді білдіреді.
Тірлік жайындағы халық нақылдары — күнделікті күйбеңнен асып, өмір сүру салтымызға, адамдармен қарым-қатынасымыз бен ертеңгі күнімізге парасатпен көз жүгіртуге жетелейтін мәңгілік бағдаршам.