Тазалық ұғымы адам болмысының сыртқы көрінісімен ғана шектелмейді. Ол – бір жағынан тәннің саулығы мен тұрмыс ұқыптылығы болса, екінші жағынан ой-ниеттің, ар-ұжданның және көңіл-күйдің кіршіксіздігі. Қазақ дүниетанымында тазалыққа үлкен мән беріліп, оның қадір-қасиеті ғасырлар бойы қанатты сөздер мен мақал-мәтелдерге арқау болып келеді.
Тазалық туралы мақал-мәтелдер жинағы
Киім кірі жуса кетеді, көңіл кірі айтса кетеді.
***
Кісі аты – тершең, кісі киімі – кіршең.
***
Жақсы болсаң жердей бол, бәрін шыдап көтерген. Таза болсаң судай бол, бәрін жуып кетірген.
***
Тазалық – денсаулыққа кепіл.
***
Тазалық – саулық негізі, саулық – байлық негізі.
***
Көңіл көзін сөз ашар, сөйлемесе кір басар.
***
Көңілде жатқан кіріңді оттай ыстық сөз шаяр.
***
Ит ластығымен дарияны арамдай алмас.
***
Мал бітерінде – кілемнің түгіндей, мал кетерінде – қолдың кіріндей.
***
Бетіне келер ұятын, өзі біліп жуса игі.
Тән мен тұрмыс тазалығы – амандықтың кепілі
«Тазалық – денсаулыққа кепіл» және «Тазалық – саулық негізі, саулық – байлық негізі» деген сөздер адам өміріндегі ең басты құндылықты дәл атайды. Денені, киім-кешекті және қоршаған ортаны кірден ада ұстау – сырқаттан сақтанудың төте жолы. Күнделікті өмірдегі ұқыптылық пен тазалық сақталған ортада ғана береке мен мықты денсаулық орнығады.
Ал «Кісі аты – тершең, кісі киімі – кіршең» нақылы адамның өзгенің мүлкіне ұқыпсыз қарауына немесе бөтен бұйымның осалдығына ишара жасай отырып, өз күтімің мен жеке жауапкершілігіңді алдыңғы орынға қою керектігін ескертеді.
Көңіл кірі мен сөздің шипасы
Халық даналығы тән кірінен гөрі көңілге түскен кірдің зардабы ауыр екенін баса айтады. «Киім кірі жуса кетеді, көңіл кірі айтса кетеді», «Көңіл көзін сөз ашар, сөйлемесе кір басар» және «Көңілде жатқан кіріңді оттай ыстық сөз шаяр» деген нақылдар адамдар арасындағы қарым-қатынас психологиясын дөп басады. Іште қалған реніш пен өкпе көңілді ластайды, ал шынайы, жылы сөз бен ашық әңгіме түсініспеушілік буын таратып, ішкі дүниені тазартады.
Ар-ұят пен рухани мызғымастық
«Бетіне келер ұятын, өзі біліп жуса игі» нақылы адамды өз қателігін дер кезінде түсініп, ар алдында тазаруға, кемшілігін өз еркімен түзетуге үндейді. Сондай-ақ «Жақсы болсаң жердей бол, бәрін шыдап көтерген. Таза болсаң судай бол, бәрін жуып кетірген» деген өсиет адамгершіліктің биік үлгісін суреттейді: таза болмыс өзгенің айыбын кешіріп, жамандықты жақсылықпен жуып-шаюға қабілетті келеді.
«Ит ластығымен дарияны арамдай алмас» мақалы рухани таза, ірі тұлғаның кіршіксіз абыройына ұсақ-түйек жала немесе жамандық көлеңке түсіре алмайтынын меңзейді. Ал дүние-мүлікке шектен тыс байланбау керектігін «Мал бітерінде – кілемнің түгіндей, мал кетерінде – қолдың кіріндей» деген сөз терең ұғындырады: қолға жағылған кір секілді өткінші дүниеден гөрі адамның ары мен ниетінің тазалығы жоғары тұруға тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Мақалдардағы «көңіл кірі» деген нені білдіреді?
Жауап: «Көңіл кірі» – адамның ішінде жиналған реніш, өкпе-наз бен айтылмай қалған ауыр түсініспеушіліктер. Мұндай рухани салмақтан арылудың жолы – арадағы түйткілді жасырмай, жылы әрі ашық сөзбен ортаға салып, мәселені талқылау болып саналады.
Сұрақ: Неліктен тазалық саулықтың ғана емес, байлықтың да негізі делінген?
Жауап: Тазалық болған жерде ауру азайып, тән сау болады. Ал денсаулығы мықты адам ғана еңбек етіп, табыс тауып, тұрмысын түзей алады. Сондықтан тазалық – өмірдегі барлық игілік пен берекенің бастауы.
Сұрақ: «Бетіне келер ұятын, өзі біліп жуса игі» нақылының тәрбиелік түйіні қандай?
Жауап: Бұл сөз адамның өз кемшілігі мен қателігін сырт көз айтпай-ақ өзі танып, ар алдында мойындап, дереу түзеуі керектігін меңзейді. Өз қатесін өзі жуып-шайған адам абыройын кірлетпей, ішкі тазалығын сақтап қалады.
Түйін
Тазалық – тек күнделікті тұрмыс салты емес, адамның ішкі әлемі мен қарым-қатынасының айнасы. Тән мен тұрақты мекенді ретке келтірумен қатар, көңілді кірлетпеу, ниетті түзу ұстау және ар-ұятты кіршіксіз сақтау – әрбір саналы жанның басты парызы.