Қазақ дүниетанымында кеңшілік ұғымы тек мекеннің кеңдігімен шектелмейді. Ол – адамның ішкі парасаты, көкірек көзінің ашықтығы, жомарттығы және өзгені сыйлай білу мәдениеті. Сонымен қатар, «кең» сөзі елдік бірлікті сақтайтын ақылдасу дәстүрімен, яғни алқалы кеңеспен астасып жатыр. Көппен ақылдасып істелген істе қателік аз болып, пейілі тарылмаған жұрттың берекесі ешқашан ортаймайды.
Кеңшілік пен кеңес туралы мақал-мәтелдер
Кеңесті жерде кемдік жоқ, кеңессіз жерде теңдік жоқ.
***
Кең киім тозбайды, кеңесті ел азбайды.
***
Кеңес қылған ел азбас, кеңінен пішкен тон тозбас.
***
Кең пейілдің ішінде кен жатады, тар пейілдің ішінде тас жатады.
***
Таршылық болмай, кеңшілік болмайды.
***
Кеңеспен пішкен тон келте болмас.
***
Кеңеспен кескен қол ауырмас.
***
Кеңесті ел – кемімес.
***
Кемеңгер кеңес таппай қоймас, кері кеткен кейіншектеп болмас.
***
Кең жерде тар отырсаң, тар жерде кең отырарсың.
Түсіндірме: халық даналығының мән-мағынасы
Ақылдасу мен ұжымдық шешімнің күші
Қазақ халқы шешім қабылдарда жеке бастың амбициясынан гөрі көптің парасатына жүгінуді құп көрген. «Кеңеспен пішкен тон келте болмас», «Кеңеспен кескен қол ауырмас», «Кеңесті ел – кемімес» деген нақылдар ұжымдық ой-толғамның қашанда дау-дамайдың алдын алып, тура жол табатынын дәлелдейді. Көппен ақылдасып қабылданған қадам өкінішке соқтырмайды, ал бірлігі жарасқан ел ешқашан кемдік көрмейді.
Пейіл кеңдігі мен рухани байлық
«Кең пейілдің ішінде кен жатады, тар пейілдің ішінде тас жатады» деген сөз адамның ниеті мен мінезін айнадай көрсетеді. Көкірегі ояу, ниеті түзу, кешірімшіл жанның ішкі әлемі бай қазынаға – кенге баланған. Ал өзімшіл, қызғаншақ адамның көңілі суық таспен теңеледі. Кеңдік – адамның барымен бөлісе білуінде әрі ізгі тілектестігінде.
Қарапайымдылық пен қиындыққа төзімділік
«Кең жерде тар отырсаң, тар жерде кең отырарсың» деген сөз адамды дәулеті мен мәртебесі артқан шақта кішіпейіл, ұстамды болуға баулиды. Ал «Таршылық болмай, кеңшілік болмайды» деген тәмсіл өмірдің сынақтары мен ауыртпалықтарына сабырмен төзуге үйретеді. Кез келген қиындықтың артында жақсылық пен молшылық кезеңі келетінін ұғындырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кеңеспен пішкен тон келте болмас» мақалының өмірлік маңызы қандай?Бұл мақал кез келген жауапты істі бастар алдында жан-жақты саралап, тәжірибелі адамдармен ақылдасу керектігін меңзейді. Ортақ пікірге сүйенген іс шалағай болмайды және қателікке бой алдырмайды.
Кең пейілділік пен тар пейілділіктің айырмашылығы қалай сипатталады?Халық ұғымында кең пейілділік – кешірім, қайырым және ішкі рухани молшылық (кен) ретінде сипатталады. Ал тар пейілділік – қатыгездік, қызғаныш және ешкімге жылу бермейтін жансыздыққа (тасқа) ұқсатылады.
«Кең жерде тар отырсаң, тар жерде кең отырарсың» дегенді қалай ұғуға болады?Бұл – адамды тәкаппарлықтан сақтандыратын нақыл. Мүмкіндік мол шақта қарапайымдылық танытып, өзгелерге орын бере білген жан қысылтаяң уақытта жұрттың құрметі мен ілтипатына ие болады.
Қорытынды
Кеңшілік туралы мақалдар ұрпаққа кеңпейілдік пен сабырды, бірлік пен алқалы кеңесті қадірлеуді өсиет етеді. Адамның қадір-қасиеті оның мал-мүлкімен емес, жүрегінің кеңдігімен, сөзге тоқтай білетін парасатымен өлшенеді.