Қазақ халқының бай фольклорында үй құстарына, әсіресе тауық пен қоразға байланысты нақыл сөздердің өзіндік маңызы бар. Көшпелі қазақ дүниетанымында самғаған қыран мен жүйрік жылқы кеңдік пен еркіндікті бейнелесе, жер тарпып жем теретін тауық көбінесе шектеулі өрістің, байырғы күйкі тірліктің және тұрақты отырықшылықтың белгісі ретінде қабылданған. Дегенмен күнделікті шаруашылықтағы пайдасы, жұмыртқасы мен мінез-құлқына сай халық арасында адамның өресін, ниетін, уақыт қадірін дөп басатын өткір мақалдар қалыптасқан.
Тауық туралы таңдаулы мақалдар
Қартайса қара төбет қоразға үрмес, қосылып кемпір мен шал ойнап-күлмес.
***
Тауықты тойындыра алмайсың, қызды киіндіре алмайсың.
***
Мезгілсіз шақырған қораздың басын жұлмақ керек.
***
Жұмыртқаны жегенің — тауықты құрттым дегенің.
***
Молда білгенін оқиды, тауық көргенін шоқиды.
***
Тауық құсқа ұшу жоқ, там үйлерге көшу жоқ.
***
Таңдағы тауықтан сол күнгі жұмыртқа артық.
***
Қақылдаған тауық тумай қоймас.
***
Тауық шақырғанға таң атпайды.
***
Тауықтың түсіне тары кіреді.
Мақал-мәтелдердің мән-мағынасы
Уақыт қадірі және табиғи заңдылықтар
Халық табиғат пен тіршілік ағымын жіті бақылаған. «Тауық шақырғанға таң атпайды» және «Мезгілсіз шақырған қораздың басын жұлмақ керек» деген мақалдар дүниенің өзгермейтін тәртібі бар екенін, кез келген істің өз сәтімен ғана жүзеге асатынын ұқтырады. Адам өзін қаншалықты маңызды сезінсе де, әлемдік үдерістерді еркінен тыс бұра алмайды. Сонымен қатар орынсыз дабыра қылу, мерзімі жетпеген іске шалағай кірісу көбінесе қоғамға да, адамның өзіне де зиян әкелетінін ескертеді.
Адамның ой-өрісі мен ниет өлшемі
«Тауықтың түсіне тары кіреді» деген тіркес адамның түсінігі, талғамы мен арманы оның ішкі деңгейіне, дүниетанымына тәуелді екенін көрсетеді. Ұсақ-түйек пен күнделікті күйбеңнен аса алмайтын жан биік мұраттарды түсіне бермейді. Дәл осы ой «Молда білгенін оқиды, тауық көргенін шоқиды» мақалында да көрініс табады: әркім өз қабілеті, өресі мен тәрбиесіне сай әрекет етеді. Сондай-ақ «Тауық құсқа ұшу жоқ, там үйлерге көшу жоқ» деген нақыл белгілі бір қалыпқа түскен, алысқа ұмтылмайтын тұрақты тұрмысты меңзейді.
Бүгінгі пайда мен болашақ қор
«Жұмыртқаны жегенің — тауықты құрттым дегенің» мен «Таңдағы тауықтан сол күнгі жұмыртқа артық» мақалдары шаруашылық парасатының екі жағын көрсетеді. Бірі — болашақта өсім беретін негізгі қорды мезгілсіз жаратып тауыспау, яғни болашақты ойлау қажеттігін түсіндірсе, екіншісі — құрғақ уәдеге алданбай, бүгінгі қолда бар нақты нәтижені бағалауға шақырады. «Қақылдаған тауық тумай қоймас» мақалы болса, көп дабырлаған істің артында түбі бір нақты нәтиже жататынын білдіреді.
Қазіргі өмірдегі қолданысы
Бұл нақылдар бүгінгі күнде де өзектілігін жойған жоқ:
- Жұмыс ортасы мен бизнесте: Белгілі бір жобаның түпкі кіріс көзін сатып жібермей, ұзақ мерзімді табыс көзін сақтау керектігін айтқанда немесе болмашы нәтижені күтіп, нақты ұсыныстан бас тартпау керектігінде орынды қолданылады.
- Қоғамдық қарым-қатынаста: Көпшілік алдында уақытынан бұрын дабыл қағып, жұртты дүрліктірген адамдарға сабыр мен парасатты еске салу үшін пайдаланылады.
- Күнделікті тұрмыста: Әркімнің өз өресіне сай қылық көрсететінін байқағанда, артық ренішсіз жағдайды қабылдау үшін айтылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тауықты тойындыра алмайсың, қызды киіндіре алмайсың» деген мақал нені білдіреді?Бұл жерде тауықтың тоқтаусыз жер тартып дән іздейтін физиологиялық қасиеті мен бойжеткеннің сұлулыққа, сәнге деген шексіз талпынысы әзіл-шыны аралас салыстырылады. Қыз баласының әсемдікке деген ұмтылысын табиғи құбылыс ретінде қабылдау керектігін меңзейді.
«Қартайса қара төбет қоразға үрмес…» мақалының философиясы қандай?Бұл — жастық шақ пен кәріліктің заңдылығын салыстыру. Қартайған шақта адамның да, жануардың да қайраты қайтып, өткінші қызықтарға, ұсақ-түйек дау-дамайға немқұрайлы қарай бастайтынын көрсетеді.
«Таңдағы тауықтан сол күнгі жұмыртқа артық» мақалы қанағат туралы ма?Иә, бұл нақтылықты дәріптейтін даналық. Ертең келетін үлкен пайданың өзі күмәнді болуы мүмкін, ал бүгінгі қолда тұрған азғантай табыс — шынайы игілік. Сондықтан жоқ үмітке сеніп, бардан айырылып қалмауға үндейді.
Түйін
Тауық пен қоразға қатысты қазақ мақалдары қарапайым тұрмыстық бейнелер арқылы үлкен өмірлік заңдылықтарды зерделейді. Олар адамды уақытпен санасуға, қолда бар байлықты ұқыпты сақтауға, өз орнын біліп, артық даурықпауға тәрбиелейді.