Қазақ мақалдарындағы есек бейнесі: Надандық пен шамасыздықтың сыны
Қазақ дүниетанымында тұлпар асқақтық пен тектіліктің символы саналса, есек көбіне адам мінезіндегі шектеулілікті, қырсықтық пен шамасыздықты бейнелейді. Көшпелі тұрмыс есекті ауыр жүк көлігі ретінде ғана бағалап, рухани және сапалық тұрғыда оны әрдайым тұлпардан төмен қойған. Халық мақалдары осы бір жануардың бейнесі арқылы асыл мен жасықтың, ақылдылық пен көрсеқызарлықтың аражігін тайға таңба басқандай ажыратып береді.
Төменде қазақтың есек бейнесі арқылы адам кемшіліктерін өткір сынға алған нақыл сөздері берілген.
Көзге түсер ісің жоқ, көп оқыған адамсың; кітап артқан бір есек, түк білмейтін надансың.
***
Жаяушылық тартқанда жүрмес есек ат болар, қарын қатты ашқанда қара талқан қант болар.
***
Ат айлығын ойлайды, түйе жылдығын ойлайды, есек екі аяғының астын ойлайды.
***
Ақырлас аттың мінезі жұғады; ат пен есек ақырлас болса, зеңі жұғады.
***
Тұлпарды алтын тағамен тағаласа, есек те емексіп аяғын көтереді.
***
Екі қатын алғанның құлағы тынбас, есекке мінгеннің аяғы тынбас.
***
Арыстанды тырнағынан танимын, көк есекті құлағынан танимын.
***
Ат барда есекке жол болсын, дос барда есепке жол болсын.
***
Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды.
***
Есекке үкі таққандай, итке жалпош жапқандай.
Мақалдардың философиялық мәні мен қатпарлары
Білім мен надандық арасы
Кітап арқалаған есек ғалымға айналмайды. Бұл тәмсіл арқылы халық ақпаратты жай ғана бойына жинау мен нағыз парасаттылықтың айырмасын ашып көрсетеді. Білім өмірде пайдаға аспаса, иесінің болмысын өзгертпесе, ол тек құр босқа арқалаған ауыр жүк болып қалмақ.
Стратегия мен тар ойлау шеңбері
Түйе мен ат ұзақ жолды болжап, болашаққа көз тіксе, есек бар болғаны алдындағы шөбі мен аяғының астын ғана көреді. Мұндай теңеу арқылы көрегендіктен жұрдай, бір күндік қана тоқтықты ойлайтын адамдар сына Discreet тұрғыда шенеледі. Кеңінен толғана алмайтын тар өрістілік ешқашан үлкен мақсатқа жеткізбейді.
Орынсыз еліктеу және шаманы білмеу
Тұлпарға алтын таға қағылғанда, есектің де емексіп аяғын көтеруі немесе оған үкі тағу – адамның өз табиғи өлшемін білмеуін көрсетеді. Әр нәрсенің өз орны мен қадір-қасиеті бар. Шама-шарқына қарамай, асылдардың деңгейіне орынсыз жармасу тек күлкі мен мазаққа ұшыратады.
Орта мен мінездің жұғуы
«Ат пен есек ақырлас болса, зеңі жұғады» деген қағида адамның қоршаған ортасына қаншалықты тәуелді екенін ескертеді. Тіпті ең жүйрік, есті жануардың өзі тегі төмен көлікпен бір қорада тұрса, оның кері мінезі мен жағымсыз әдетін қабылдайды. Сондықтан бабаларымыз дос таңдау мен серік табуға аса жауапкершілікпен қараған.
Қазіргі қоғам өмірімен байланысы
Бұл мақалдардың маңызы бүгінгі заманда да жойылған жоқ. Мәселен, құр дипломдар мен сертификаттарды қоржынға толтырып, оны тәжірибеде кәдеге жарата алмай жүрген маман сол баяғы «кітап артқан есекті» еске салады. Білім адамның мінезін түзеп, қоғамға пайда әкелмесе, қағаз жүзіндегі жетістіктің құны шамалы.
Сонымен қатар әлеуметтік желідегі көзбояушылық, өзінің шын қабілетін ұмытып, өзгелердің байлығы мен атағына соқыр еліктеу – есекке үкі таққанмен бірдей құбылыс. Адам алдымен өз деңгейін дұрыс бағалап, күндік ғана қызыққа алданбай, ұзақ мерзімді мақсат қоя білуі тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдарда есек неліктен көбіне жағымсыз сипатта беріледі?Қазақ көшпелі мәдениетінде ер-азаматтың сенімді серігі әрі қанаты ретінде тұлпар мен жылқы қастерленген. Есек шаруашылықта жүк көлігі ретінде қызмет еткенімен, мінезіндегі қырсықтығы мен шектеулілігі үшін халықтық фольклорда надандық пен шарасыздықты мысал етуге лайық образ саналған.
«Ат барда есекке жол болсын» деген сөз нені білдіреді?Бұл мәтел лайықты, білікті әрі қадірлі тұлғалар тұрғанда, олардың алдын орап шамасы жетпейтін, қабілетсіз адамдардың басшылыққа немесе сөзге араласуы орынсыз екенін білдіреді.
«Кітап артқан бір есек» тіркесінің астары қандай?Бұл білімнің мәні мен мазмұнын түсінбей, тек формасына ғана мән беретін құр жаттандылықты сынайды. Оқыған-тоқығанын жүрекпен сезініп, парасатқа айналдырмаған кісі қанша ғылым жинаса да, рухани қараңғылықтан құтыла алмайды.
Түйін
Қазақ халқы сөз өнерінде жануарлар бейнесі арқылы адамдарға үлкен өнеге мен тағылым қалдырып отырған. Есек туралы мақалдар әр адамға өз орнын, өз шамасын білуді, құр кеудемсоқтықтан сақтануды және ортасын саралай таңдауды үйретеді. Бұл – надандықтан арылып, парасатты тұлға болуға үндейтін уақыт сынынан өткен мәңгілік тәрбие құралы.