Қазақтың дәстүрлі танымында тау — асқақтық пен беріктіктің, мәңгіліктің символы ғана емес, сонымен бірге адамның ішкі мінезі мен өмір заңдылықтарын безбендейтін рухани өлшем. Тұрмыс тәжірибесінен туған мақал-мәтелдер табиғат құбылыстарын адамның сөзімен, ниетімен және тағдырымен байланыстыра отырып, терең өмірлік сабақтар береді.
Тау туралы мақалдар жинағы
Қорқақтың сылтауы қойнында, басын сақтау ойында.
***
Ой түбінде алтын бар, ойлай берсең табарсың; қанша ұзақ болғанмен, жүре берсең барарсың.
***
Тау да аласарады, көңіл де басылады.
***
Тау да таусылады, тас та сынады.
***
Тау мен тасты су бұзар, адамзатты сөз бұзар.
***
Тау мен тасты жел бұзар, адамзатты сөз бұзар.
***
Таудай талап бергенше, бармақтай бақ берсін.
***
Таудан аққан тасқын болар, елден асқан басқын болар.
***
Тауды, сайды тасқын алар, адамзатты мақтан алар.
***
Тауға шыққанша, ойға шық.
Сөздің қуаты және табиғат құбылыстары
«Тау мен тасты су бұзар, адамзатты сөз бұзар» және «Тау мен тасты жел бұзар, адамзатты сөз бұзар» деген нақылдар сөздің жойқын күшін алға тартады. Жел мен су уақыт өте келе қасарысқан тасты да үгітіп, ең биік шыңдарды шаяды. Сол секілді орынсыз айтылған ауыр сөз, өсек пен жала да адамдар арасындағы сенім мен ынтымақты оңай бұзады. Мұндағы басты ой — әрбір айтылған сөзге жауапкершілікпен қарау, тілге сақ болу.
Өмірдің аумалы-төкпелі заңы
Халық даналығы дүниеде ешнәрсенің мәңгі емес екенін ескертеді. «Тау да аласарады, көңіл де басылады», «Тау да таусылады, тас та сынады» деген жолдар ең берік көрінген тіректің де тозатынын, адамның көңіл күйі де, өмірлік мансап пен биіктік те уақытпен бірге өзгеретінін білдіреді. Бұл пайым адамды масаттанбауға, паңданбай қарапайым болуға шақырады.
Парасат пен рухани биіктік
Шыңға шығу — физикалық күшті талап етсе, ақылға жүгіну — рухани кемелдікті қажет етеді. Сондықтан «Тауға шыққанша, ойға шық» немесе «Ой түбінде алтын бар, ойлай берсең табарсың; қанша ұзақ болғанмен, жүре берсең барарсың» деген сөздер адамды білімге, терең ойлауға жетелейді. Сондай-ақ «Таудай талап бергенше, бармақтай бақ берсін» деген тілек адамның тек құр талпынысына ғана емес, маңдайына бұйырған несібесі мен сәті түскен сәттіліктің маңызына да меңзейді.
Өркөкіректік пен әсіре мақтанның залалы
«Тауды, сайды тасқын алар, адамзатты мақтан алар» және «Таудан аққан тасқын болар, елден асқан басқын болар» деген мақалдар өзімшілдік пен мақтаншақтықтың түбі құрдым екенін ескертеді. Таудан екпіндеп құлаған тасқын алдындағының бәрін жайпап өтетіні сияқты, шектен шыққан тәкаппарлық та адамның абыройын бір сәтте шайып кетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тау мен тасты су бұзар, адамзатты сөз бұзар» мақалының негізгі мәні неде?
Бұл мақал сөздің, өсектің немесе жаман сөйлеудің жойқын күшін білдіреді. Табиғаттың ең қатты заты тасты су біртіндеп мүжіп бұзса, адам арасындағы сыйластық пен қоғам бірлігін абайсыз айтылған бір ауыз сөз оңай күл-талқан ете алады.
«Таудай талап бергенше, бармақтай бақ берсін» деген ой нені меңзейді?
Мұнда талап пен еңбектің мәні жоққа шығарылмайды, алайда оған қоса бақ пен сәттіліктің шешуші рөл атқаратыны айтылады. Қанша үлкен талап болса да, нәтижеге қол жеткізу үшін орайы келетін бақ пен тағдырдың оң қарауы маңызды саналады.
«Тауға шыққанша, ойға шық» деген тіркес нені білдіреді?
Дене күшімен биікке көтерілгеннен гөрі, ақылмен ой түйіп, рухани және интеллектуалдық тұрғыдан өсу әлдеқайда құнды екенін көрсетеді. Мақал адамды ойлылыққа, парасаттылыққа тәрбиелейді.
Тау туралы мақал-мәтелдер — тек табиғат суреті емес, адамның сөзіне, ісіне, ой-ниетіне бағыт беретін өмірлік даналық мектебі. Бұл нақылдар әрбір адамды рухани сабырға, байсалдылыққа және сөз қадірін түсінуге тәрбиелейді.