Тас — табиғаттағы мызғымас беріктік пен қаттылықтың айқын белгісі. Қазақ дүниетанымында тас бейнесі тек заттық қасиетімен шектелмейді; ол адам мінезіндегі қайсарлықты, өмір сынағындағы төзімділікті және қоғамдағы моральдық өлшемдерді бейнелеу үшін жиі қолданылады. Жамандыққа мейіріммен жауап беру, сөз салмағын түсіну және қиындыққа мойымау сияқты құндылықтар осы нақылдар арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.
Тас туралы мақал-мәтелдер тізімі
Жерден ауыр – тас, елден ауыр – сөз.
***
Тастай қатты, шөптей тәтті.
***
Таспен ұрғанды аспен ұр.
***
Таспен атқанды нанмен ат.
***
Қатты тасқа жұмсақ су да жол табады.
***
Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді.
***
Тас түскен жеріне ауыр.
***
Тас та, таяқ та сүйекті сындырады.
***
Тастан қорыққан тау басына шықпас.
***
Тас түскен жерінде ауыр, ел ауған жерінде ауыр.
Түсіндірме: халық даналығының қатпарлары
Кешірім мен мейірім өлшемі
«Таспен ұрғанды аспен ұр» және «Таспен атқанды нанмен ат» нақылдары — дала философиясындағы кісіліктің ең биік шыңы. Біреудің көрсеткен қатыгездігіне немесе зұлымдығына кекпен емес, кеңпейілділікпен, сый-құрметпен жауап қайтару жауласқан екі тарапты мәмілеге келтіреді. Қазақ халқы өшпенділікті өршітпей, дұшпанның өзін ұятқа қалдырып, ізгілікке баулуды жөн санаған.
Табандылық пен мақсатқа жету
«Қатты тасқа жұмсақ су да жол табады» деген тәмсіл сабырдың, жүйелі еңбек пен тоқтаусыз әрекеттің жеңісін меңзейді. Ең берік деген кедергінің өзі жұмсақ, бірақ үздіксіз талпыныстың алдында жасыйды. Ал «Тастан қорыққан тау басына шықпас» деген сөз алға қойған асқақ мақсатқа жету үшін жолдағы қауіп-қатерге мойымай, батыл болу қажеттігін ескертеді.
Сөздің салмағы мен тағдыр жүгі
«Жерден ауыр – тас, елден ауыр – сөз» деген тіркес адам айтқан ойдың, сөйлеген сөздің қоғам алдындағы зор жауапкершілігін түсіндіреді. «Тас түскен жеріне ауыр» және «Тас түскен жерінде ауыр, ел ауған жерінде ауыр» мақалдары әркімнің басына түскен қиындықты ең алдымен өзі көтеретінін, сонымен бірге туған жерден, ел-жұрттан ажыраудың орны толмас ауыр қайғы екенін ұғындырады. Сонымен қатар «Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді» қағидасы табиғат пен адамның даму заңдылығын салыстыра отырып, ақыл-ой мен парасаттың маңыздылығын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тас түскен жеріне ауыр» мақалы қандай мағына береді?
Бұл сөз қайғы мен қиыншылықтың ауыртпалығы тікелей сол оқиғаға душар болған адамға батуын білдіреді. Сырттан қараған жан мәселенің барлық зардабын толық сезіне бермейді. Сондай-ақ дәстүрлі түсінікте бұл сөз өз орнына мығым орнығу, тұрақтылық мағынасында да айтылады.
«Таспен ұрғанды аспен ұр» қағидасының мәні неде?
Бұл қағида қатыгездікке қатыгездікпен жауап бермей, керісінше ізгілік, қонақжайлылық пен кең жүрек таныту арқылы қарым-қатынасты түзеуді білдіреді. Жамандыққа жақсылықпен жауап қату адамды ұятқа қондырып, кек сақтауды тоқтатады.
«Қатты тасқа жұмсақ су да жол табады» деген ой нені үйретеді?
Мақал сабырлылық пен үзіліссіз күш-жігердің кез келген мықты қамалды бұза алатынын меңзейді. Дөрекі күшпен емес, байыппен, дипломатиямен және табандылықпен үлкен жетістікке жетуге болатынын дәлелдейді.
Түйін
Тас туралы мақал-мәтелдер — адамның ішкі рухани тірегін, сабыр мен кешірім қасиеттерін шыңдайтын тәлімдік құрал. Бабалар сөзі әрбір сынақты сабырмен қарсы алып, қатал өмірде де адамгершілік қалпын сақтап қалуға бағыттайды.