Адам болмысындағы ептілік пен қулықтың аражігі өте нәзік. Айласын асырып, өзгенің есебінен күн көргісі келетін пиғыл қашан да қоғамда теріс бағаланып, сыналған. Қазақ дүниетанымында арам қулық ар-ұят пен абыройға қайшы әрекет ретінде көрініс табады. Бабаларымыз айлакерліктің салдары мен опық жегізер тұстарын қысқа да нұсқа нақыл сөздермен келешек ұрпаққа өсиет етіп қалдырған.
Қулық туралы мақалдар жинағы
Адал еңбек елге жеткізер, арам қулық елден кеткізер.
***
Қашпақ, қу мақ ерге сын, көшпек, қонбақ жерге сын.
***
Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.
***
Көптен қулық артылмас.
***
Жолдас болсаң қуға, басыңды салар дуға.
***
Қу байтал екі айғырды аш қалдырады.
***
Сүйекке ит ошақ басында кездесер, қуға қу намаздыгер-намазшамда кездесер.
***
Қу сүйекті ит те қажамайды.
***
Аса қу болсаң, алқымыңнан асыларсың. Аса ынжық болсаң, аяққа басыларсың.
Түсіндірме: Мақалдардың астары мен өмірлік тағылымы
Адалдық пен арамдықтың таразысы
Халық даналығында маңдай термен келген табыс қашанда берекелі деп саналады. «Адал еңбек елге жеткізер, арам қулық елден кеткізер» деген қағида жеңіл жолмен, айла-шарғымен жеткен жетістіктің ғұмыры қысқа екенін меңзейді. Өзгені алдап-арбау арқылы дүние жинаған адам ерте ме, кеш пе ортасынан шеттетіліп, сенімнен айырылады. Қу адам өзінің пайдасын мақтан еткенде, ақиқатында кісіні қалай алдап кеткенін айтып, рухани деңгейінің төмендігін әшкерелейді.
Ортаға іріткі салу мен шектен шыққан айлакерлік
Қулық көбінесе араға жік салып, өзгені бір-біріне айдап салу түрінде де көрінеді. Ондай әрекет екі тарапты да әлсіретіп, ортақ істі бүлдіреді. Сонымен қатар, асыра сілтеген қулық адамның өз басына сор болып жабысады. «Аса қу болсаң, алқымыңнан асыларсың» деу арқылы бабалар шектен шыққан ашкөздік пен айланың соңы тұзаққа айналатынын ескерткен. Өмірде шектен тыс қулық сияқты тым бос, ынжық болу да зиян; ең дұрысы — парасаттылық пен таза ниетті тең ұстау.
Көпшіліктің сыны және айналадағы орта
Адам қаншалықты айлалы болса да, тұтас бір қауымнан немесе көпшіліктің көрегендігінен асып түсе алмайды. Сондай-ақ, қу адаммен серіктес немесе дос болу қауіпті саналған: ол кез келген уақытта өз мүддесі үшін серігін шығынға ұшыратып, дау-дамайға итеріп кетуі мүмкін. Айлакер жаннан ешкімге қайыр болмайтыны және оның түпкілікті нәтижесі қадірсіз қалатыны өмір заңы ретінде көрсетіледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көптен қулық артылмас» деген мақалдың негізгі ойы қандай?
Бұл сөз жеке адамның қитұрқы айласы қаншалықты күрделі болса да, бүкіл қоғамның көзін байлай алмайтынын білдіреді. Көпшілік әділдікті тез таниды әрі кез келген қулықтың түбі ашылады.
Айлакер адаммен араласу неліктен қауіпті деп бағаланады?
Қу адам алдымен өз қарабасының пайдасын ойлайтындықтан, қиын сәтте серігін тастап кетуі немесе оны даулы мәселелерге араластырып, басына бәле тілеп беруі мүмкін.
Қулық туралы мақалдардың бүгінгі қоғам үшін мәні неде?
Бұл нақылдар адамдар арасындағы сенімділікті сақтауға, іскерлік пен күнделікті қарым-қатынаста адал болуға үндейді. Алаяқтық пен көзбояушылықтың ақыры берекесіздікке алып келетінін дәлелдейді.
Түйін
Қазақ мақал-мәтелдеріндегі қулыққа қатысты ойлар — ғасырлар бойы сұрыпталған адам мінезінің көрінісі. Айла мен амал кейде тығырықтан шығар құралдай көрінгенімен, жүйелі түрде қулық жасау түбінде адамды қадірсіз етеді. Абырой мен шынайы құрмет тек тура жол мен адал ниет арқылы келеді.