Қазақ дүниетанымында қара күш пен қайрат әрдайым парасат таразысына салынып бағаланған. Кескілескен шайқаста да, күрделі өмірлік өткелдерде де тек білекке сенгендер көбіне ұтылысқа ұшырап, ал амал-айласын парасатпен ұштастыра білгендер қиын түйіндердің шешімін тауып отырған. Айла дегеніміз — қиыннан қисын табатын тапқырлық пен тығырықтан шығудың сындарлы жолы. Алайда ол тек ақылмен және адал ниетпен бағытталғанда ғана елге қорған, ерге айбар болады.
Айла туралы таңдаулы мақалдар
Ақыл таппайтын амал жоқ, атқыш бұзбайтын қамал жоқ.
***
Қайратыңа әдісіңді жолдас ет, әдісіңе ақылыңды жолдас ет.
***
Кесіп берген кебенек кеңімес, сөзге жүйрік шешенменен бекімес, ісі айлакер есерменен бекінбес.
***
Айла — қулық.
***
Айласыз батыр болмас.
***
Айлаға да айла бар.
***
Айла — дұшпанның қаруы.
***
Айла тапсаң, амал табарсың.
***
Айламен жүріп, жол табарсың.
Түсіндірме: Айла, ақыл және қайрат байланысы
Айла мен ақылдың бірлігі. Халық нақылында «Қайратыңа әдісіңді жолдас ет, әдісіңе ақылыңды жолдас ет» деп бекер айтылмаған. Жалаң күш көзсіз ерлікке, ал парасаттан ажыраған әдіс бос әрекетке апарады. Тапқырлық — ақылдың практикалық көрінісі. Зерек ақыл кез келген тосқауылдың осал тұсын көріп, қара күш бұза алмаған қамалдарды амал-тәсілдің жәрдемімен бағындырады.
Батырлық пен әскери тактика. Далалық шайқастарда тек қылыш сермеу жеңіске кепіл бола алмаған. Соғыс өнерінде жаудың бағытын жаңылыстыру, тосыннан соққы беру және аз күшпен үлкен қосынды жеңу үшін айла-амал ауадай қажет болды. Сондықтан бабаларымыз «Айласыз батыр болмас» деп, батырдың тұлғасын тек батылдықпен емес, ұрыс тактикасын жетік меңгерген тапқырлығымен өлшеген.
Айланың екі ұшты сипаты. Бұл ұғымға халық даналығы екі қырлы мағына береді. Ел басына күн туғанда жаудың бетін қайтаруға жұмсалған амал — үлкен ерлік әрі айбар саналса, жақының мен бейбіт жұртқа бағытталған қулық — опасыздық пен арамдықтың белгісі. Тек жеке мүддесі үшін айлакерлікке салыну сенімді жойып, берекені қашырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Батырға не себепті қара күштен бөлек айла қажет болған?Өйткені соғыс тек білектің күшімен емес, стратегия мен әдіс-тәсілдің үйлесімімен шешіледі. Тек күшіне мастанған батыр жаудың торына оңай түсуі мүмкін, ал айла мен сақтықты қатар ұстанған ер ғана аман қалып, жеңіске қол жеткізеді.
Ақыл мен айланың аражігі қалай ажыратылады?Ақыл — істің мән-мағынасын, ақ-қарасын және салдарын саралайтын терең қасиет, ал айла — белгілі бір жағдайда шешім шығаруға арналған нақты амал-құрал. Ақылдан ажыраған айла арзан қулыққа айналады, ал ақылға бағынған амал игі істердің кілтіне айналады.
«Айлаға да айла бар» мәтелі нені аңғартады?Бұл мәтел адамға өркөкіректікке салынбауды, өз амалын бәрінен биік санамауды ескертеді. Қандай да бір құйтырқы тәсіл тапсаң да, одан асып түсетін қарсы амал табылатынын, сондықтан үнемі қырағы әрі парасатты болу қажеттігін меңзейді.
Неліктен айла «дұшпанның қаруы» ретінде саналады?Қарсылас көбіне ашық айқастан гөрі жасырын тұзақ құруға, аяқтан шалуға және алдап-арбауға бейім келеді. Дұшпанның осы тәсілдерін алдын ала болжап, оның қаруын өзіне қарсы қолдана білу — адамды қауіп-қатерден қорғайтын маңызды дағды.
Айла — ақылмен нұрланғанда тығырықтан алып шығатын шамшырақ, ал арамдыққа құрылғанда адамды құрдымға бастайтын тұзақ. Сондықтан әрбір әрекетте тапқырлық пен адалдықты қатар ұстау — бабалардан қалған парасатты өмір сүрудің басты өсиеті.