Даланың еркін жануары құлан халқымыздың дүниетанымында асаулық пен тәуелсіздіктің, сонымен бірге тұрақсыз сағым мен қияли әрекеттерден сақтандырудың айрықша өлшемі болып табылады. Көшпелі қазақ тұрмысында түз тағысының мінезі, жүріс-тұрысы мен өмір сүру дағдысы адамдар арасындағы қарым-қатынасты, атамекенді қадірлеу мен сабырлықты түсіндіру үшін орынды пайдаланылған.
Құлан туралы мақал-мәтелдер жинағы
Көлден безген қаз оңбас, құдықтан безген құлан оңбас.
***
Құлан қайтып өз қағына.
***
Құлан қусаң қыр асарсың.
***
Құланның қасыны бұланның мүйізі бар.
***
Құланның қалыңын қасқыр алар.
***
Құланды қуған құс алмас.
***
Құланның сүті – шөлге дәрі.
***
Құланның шабысы – қысқа.
***
Құланды қусаң, құзға ұрарсың.
Түсіндірме: дала нақыштары мен өмір сабағы
Туған жерге тұрақтау және тамырдан ажырамау
«Көлден безген қаз оңбас, құдықтан безген құлан оңбас» және «Құлан қайтып өз қағына» деген аталы сөздер адам баласының түп-тамырымен, туған ортасымен байланысын меңзейді. Түз тағысы құлан шөлдегі жалғыз су көзінен ажыраса тіршілігі үзілетіні тәрізді, адам да өскен ұясынан, елінен қол үзсе береке таппайды. Қанша жерден асау болып еркін кеткенімен, айналып келер мекені – өзінің байырғы тұрағы.
Қисынсыз тәуекел мен бос әурешіліктен тыйылу
«Құланды қусаң, құзға ұрарсың», «Құлан қусаң қыр асарсың» және «Құланды қуған құс алмас» деген нақылдар адамның қол жетпейтін, орындалуы екіталай бос қиялға алданбауын ескертеді. Жүйрік әрі сақ жануардың соңына жөн-жосықсыз түсу адамды жолсыздыққа, тіпті құз басына апарып соқтыруы ықтимал. Бұл – қауіпті нәпсінің жетегіне ермей, өз мүмкіндігіңді дұрыс есептеуді талап ететін өмірлік сақтық ережесі.
Түз заңы, сақтық және сирек құндылық
«Құланның қалыңын қасқыр алар» деген мақал аңдаусыздық пен көптікке сеніп масаттанудың түбі қатерге ұрындыратынын білдіреді. Ал «Құланның шабысы – қысқа» деген тәмсіл қызуқандылықпен басталған шапшаң екпіннің ұзаққа бармайтынын, шыдамдылық пен байсалдылықтың қашанда маңыздырақ екенін көрсетеді. Сол сияқты «Құланның сүті – шөлге дәрі» тіркесі қолға оңайлықпен түспейтін, еңбегі ауыр, аса сирек табылатын бағалы игілікті дөп сипаттайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Құлан қайтып өз қағына» деген сөз қандай жағдайда қолданылады?
Жауап: Бұл мақал адамның қанша алыс кетсе де, түбінде өз тегіне, туған жеріне немесе үйреншікті ісіне қайта оралатынын білдіргенде айтылады.
Сұрақ: «Құланның шабысы – қысқа» деген сөздің тәрбиелік астары қандай?
Жауап: Бастапқы қарқыны қатты болғанымен, соңына дейін төзім таныта алмайтын шалағайлық пен қызба мінезді сынау мақсатында қолданылады. Тұрақтылық пен сабырға үндейді.
Сұрақ: Неліктен «Құланды қуған құс алмас» делінген?
Жауап: Құлан сияқты ірі әрі екпінді түз жануарына қыран құсты салу бос әлек екенін, яғни шама-шарқыңа қарамай, шамадан тыс іске ұмтылу нәтиже бермейтінін білдіреді.
Түйін
Құлан бейнеленген мақал-мәтелдер қазақтың түз мінезін дөп басып, адам бойындағы сабыр, сақтық және туған жерді ардақтау сынды қасиеттерді терең ашып көрсетеді. Олар бізді әр іске ақылмен кірісуге және желбуаз үміттің емес, шынайы құндылықтардың соңынан еруге тәрбиелейді.