Жерге дән сеуіп, оның бабын табу – адамзат тарихындағы ең ежелгі әрі жасампаз кәсіптердің бірі. Дәстүрлі қазақ қоғамында диханның бейнесі тек астық өндіруші ретінде ғана емес, табиғатпен үндескен, сабыр мен табандылықтың үлгісі ретінде қабылданған. Топырақтан несібе айыру үшін уақытпен санасу, жердің сырын түсіну және еңбектің әр сатысын мұқият қадағалау қажет. Халық даналығында сақталған диханшылыққа қатысты нақылдар – жер мен адам арасындағы жауапкершіліктің, еңбек мәдениетінің айнасы.
Дихан болсаң, жеріңнің басында бол; сыпайы болсаң, бегіңнің қасында бол.
***
Егін ексең емерсің.
***
Егін ексең – бітік, екпесең – жұтық.
***
Егіншіге жауын керек, жауыншыға дауыл керек.
***
Егін екпеген елге аштық.
***
Егін ексең, жеріңді таны.
***
Егіннің басы – береке.
***
Егін еккеннің еңбегі көп.
***
Егіннің жайын еккен біледі.
***
Егін еккен ел – ырысты.
Жер бабы және дихан жауапкершілігі
Диханшылық – үстірт көзқарасты көтермейтін сала. «Дихан болсаң, жеріңнің басында бол; сыпайы болсаң, бегіңнің қасында бол» деген қағида нағыз еңбек иесі өз ісінің ортасында жүруі керектігін ескертеді. Егіс даласын алыстан басқару немесе оны қараусыз қалдыру мол өнімнен қағылуға алып келеді. Суару уақыты, арамшөпті отау, зиянкестерден сақтау секілді әрбір күтім сәті диханның тікелей қатысуын талап етеді.
Сонымен бірге «Егін ексең, жеріңді таны» деген сөз кәсіби таным мен білімнің маңызын айқындайды. Әр топырақтың құнары, ылғалы мен ерекшелігі әртүрлі. Қай тұқымның қай жерге сай келетінін білмей іс бастаған адам босқа күш шығындайды. Бұл нақыл кез келген бастамаға кіріспес бұрын оның ортасын, мүмкіндіктері мен кемшіліктерін терең зерттеуді талап етеді.
Тәуекел, еңбек және молшылық логикасы
Ауыл шаруашылығында еңбек пен нәтиженің арасында тікелей тәуелділік бар. «Егін ексең емерсің» және «Егін еккеннің еңбегі көп» деген сөздер адал тер төкпей, игілікке қол жеткізу мүмкін еместігін көрсетеді. Топыраққа салынған дән – болашақ ризықтың кепілі. «Егіннің басы – береке» деп бекер айтылмаған, себебі астықтың мол болуы бүкіл қауымның азық-түлік қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Ал «Егін ексең – бітік, екпесең – жұтық» және «Егін екпеген елге аштық», «Егін еккен ел – ырысты» деген қанатты сөздер еңбексіздіктің салдарын өткір суреттейді. Әрекет еткен адам ғана берекеге кенеледі, ал енжарлық көрсеткен жұрт ерте ме, кеш пе тапшылыққа ұшырайды. Мұндағы «бітік» – мол өнімді білдірсе, «жұтық» – бардан айырылуды білдіретін бейнелі ұғым.
Кәсіп ерекшелігі мен біліктілік
«Егіннің жайын еккен біледі» деген түйін істің ішкі сырын тек сол салада маңдай тері сіңген маман ғана түсінетінін дәлелдейді. Сыртынан оңай көрінген шаруаның астарында диханның жылдар бойғы тәжірибесі мен бақылауы жатады. Өзгенің еңбегін бағалау және кәсіби шеберлікке құрметпен қарау – осы нақылдың өзегі.
Ал «Егіншіге жауын керек, жауыншыға дауыл керек» деген мақал адамдардың мақсаты мен мүддесінің әртүрлілігін білдіреді. Жер баптаған шаруа көктен жауын тілеп, тыныштықты қаласа, жорыққа шыққан жауыншыға таса болатын дауыл қолайлы. Әр кәсіптің табиғат құбылыстарына, уақытқа және ортаға қоятын өз талабы болады.
Қазіргі замандағы мән-мағынасы
Дихандыққа қатысты нақылдар тек аграрлық тақырыппен шектелмейді. Бұл ойлар бүгінгі басқару мәдениеті, кәсіпкерлік және жеке даму үшін де таптырмас нұсқаулық. Кез келген жобаның «жерінің басында болу» – менеджменттегі жеке жауапкершілікті білдірсе, «жеріңді тану» – нарықты, өз аудиторияңды және бағытыңды дұрыс талдау деген сөз. Нәтижеге жету үшін алдымен білім мен еңбек себу қажеттігі қай салада болсын өзгермейтін өмірлік заңдылық болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Егін ексең – бітік, екпесең – жұтық» мақалындағы «бітік» пен «жұтық» сөздері нені білдіреді?«Бітік» – егіннің қалың, бітік болып, аса мол өнім беруін білдіреді. Ал «жұтық» – жұтқа ұшырау, астықсыз қалу, қысылу және жоқшылық көру мағынасында қолданылады. Яғни, әрекеттің нәтижесі молшылыққа, ал әрекетсіздік жоқшылыққа әкелетінін бейнелейді.
Неліктен диханға «жеріңді таны» деген талап қойылады?Өйткені әр жердің топырақ құрамы, ауа райы мен ылғал ұстау қасиеті әртүрлі. Жердің бабын танымайынша одан жақсы өнім алу мүмкін емес. Бұл кеңес іс бастамас бұрын оның ерекшелігі мен жағдайын терең зерттеу керектігін ескертеді.
«Егіннің жайын еккен біледі» нақылының басқа салаларға қандай қатысы бар?Бұл мақал кез келген кәсіптің қыр-сырын, қиындығы мен мәнін тек сол істі өз қолымен жасаған адам ғана толық түсінетінін білдіреді. Тәжірибесіз сырттан сын айтушылар істің нақты жайын біле бермейді деген тәрбиелік астары бар.