Халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салты, адамдар арасындағы қарым-қатынасы мен дүниетанымы өзі жайлы айтқан нақыл сөздерінен айқын көрінеді. Бауырмалдық, көршілік жәрдем, жеті атаны қадірлейтін туыстық байланыстар мен сөз өнеріне деген сүйіспеншілік қазақ туралы мақалдардың негізгі мазмұнын құрайды.
Қазақ туралы мақал-мәтелдер жинағы
Қазақ ауылы қарайлас, шеру соңы қарайлас.
***
Қарға тамырлы қазақ.
***
Қазақ байдың ұлы болғанша, халық байдың ұлы бол.
***
Түйеге мінген қазақ төрт ауыз өлең біледі.
***
Қадір білмес қарындастан, қаймана қазақ артық.
***
Қарға тамырды қазақпыз, Сұраса келе қарын бөле болып шығамыз.
***
Қазақтың айраны көп, Орыстың мейрамы көп.
Түсіндірме: Туыстық тамыр мен ағайын арасындағы қадір
Қазақ қоғамында туыстық жүйе мен рулық байланыстар әрқашан ерекше рөл атқарған. «Қарға тамырлы қазақ» және «Қарға тамырды қазақпыз, Сұраса келе қарын бөле болып шығамыз» деген сөздер халықтың бір-бірімен қыз алысып, құдандалы болып, шым-шытырық тамырлардай біртұтас байланысып жатқанын білдіреді. Тіпті бұрын көрмеген бейтаныс екі адам жолығысып, тегін сұрастырса, түбінде ортақ жекжаттық немесе туыстық жіп табылатыны осы ынтымақтың көрінісі.
Дегенмен, туыстық тек қандас болумен ғана өлшенбейді. «Қадір білмес қарындастан, қаймана қазақ артық» деген нақыл адамгершілік пен сыйластықты бірінші орынға қояды. Жақын болғанымен қадіріңді ұқпайтын туыстан гөрі, сырттай қол ұшын созып, сыйласа білетін бейтаныс жанның ізгілігі жоғары бағаланатыны осыдан байқалады.
Көпшілдік, көрші ақысы және жеке байлықтан халықты биік қою
Көшпелі қауымдастықтың тіршілігі өзара жәрдемсіз, ауызбіршіліксіз елестетуге келмейтін еді. «Қазақ ауылы қарайлас, шеру соңы қарайлас» мақалы көрші отырған елдің бір-бірінің тұрмысына немқұрайлы қарамай, қуанышы мен ауыртпалығына ортақтасатынын меңзейді. Мал іздеуде болсын, шеру тартқан көште болсын, соңында қалғанға қарасу, ауылдасқа демеу болу – жазылмаған дала заңы.
Сонымен бірге, жеке адамның байлығы халықтың игілігінен жоғары қойылмаған. «Қазақ байдың ұлы болғанша, халық байдың ұлы бол» деген сөз дүние-мүлікке мастанбай, көптің тілеуін тілеп, қалың елдің сүйіспеншілігіне бөленудің әлдеқайда мәртебелі екенін аңғартады. Байлық өткінші, ал елдің алғысы мәңгілік құндылық саналған.
Сөз өнеріне жақындық пен күнделікті тұрмыс ерекшелігі
«Түйеге мінген қазақ төрт ауыз өлең біледі» деген ұлағатты тіркес халықтың туабітті ақынжандылығын, өлең мен шешендікті биік бағалайтынын көрсетеді. Жол үстіндегі кез келген қарапайым жолаушының өзі ішкі сырын, көрген-түйгенін ұйқаспен өрнектей алатын табиғи дарыны ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналған.
Ал «Қазақтың айраны көп, Орыстың мейрамы көп» мақалы күнделікті тіршілік дағдысы мен тұрмыстық ерекшелікті салыстыра сипаттайды. Ақтан айырылмаған, қонағына айраны мен қымызын тосқан елдің тұрмыстық кеңдігі осындай қарапайым тіркестермен бейнеленген.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Мақалдағы «қарындас» сөзі қандай мағына береді?
Жауап: Бұл жердегі сөз тек бірге туған қыз баланы ғана емес, байырғы қолданыстағы жалпы қандас туысты, жақын адамды білдіреді. Нақыл адамгершілік сыйластық болмаған жерде жақын туыстықтың да қадірі кемитінін ескертеді.
Сұрақ: «Қазақ ауылы қарайлас» қағидасы қазіргі қоғамда қалай көрініс табады?
Жауап: Бұл қағида – көршілік ынтымақтастық пен өзара жанашырлықтың үлгісі. Бүгінгі таңда бұл қиын сәтте бір-біріне қол ұшын беру, көмекке мұқтаж жанға қарайласу және қоғамдық ынтымақты сақтау түрінде көрінеді.
Сұрақ: «Қарға тамырлы» теңеуі нені аңғартады?
Жауап: Қарғаның тамыры сан тарапқа жайылып, өзара бірігіп жататыны сияқты, бүкіл халықтың да туыстық, жекжаттық қатынастар арқылы біртұтас рухани және әлеуметтік кеңістік құрайтынын бейнелейді.
Бұл мақалдардың барлығы ұлттың мінезін, адамдар арасындағы жанашырлықты және көпшіл тұрмыс салтын сипаттайтын баға жетпес рухани мұра болып қала береді.