Қазақ түсінігінде ажал — тек жаратылыстың бұлтарпас заңы яки адам баласын үрейлендіретін трагедия ғана емес. Бұл — әрбір пенденің ар-намысын, парасатын, қажыр-қайраты мен ерлігін безбенге салатын үлкен сынақ шекарасы. Көшпелі қазақ дүниетанымы өлімнен жалтаруды емес, оның алдында кісілік қадірді жоғалтпауды басты парыз санаған. Осы ұстаным халықтың ажалға қатысты қанатты сөздеріне арқау болған.
Ажал туралы мақал-мәтелдер
Тәуекел ет те тас жұт, ажал жетпей өлмек жоқ.
***
Қорлық өмірден ерлік өлім артық.
***
Өлімнен қорықсаң өлерсің.
***
Ер жігітке өлім бар да, қорлық жоқ.
***
Өжет адам өлімді жеңеді.
***
Атқыштан ажал қашады.
***
Өлім бар жерде қаза бар.
***
Ажалды өле ме, аурулы өле ме?
***
Өлушінің ажалы жетпесе, өлтірушінің қолы жетпейді.
***
Отқа жақын күйеді. Қорқақ деген дұрыс, ажал жетпей өлмейді — батыр деген дұрыс.
Түсіндірме: нақылдардың философиялық өзегі
Ар мен қорлықтың аражігі
«Қорлық өмірден ерлік өлім артық» және «Ер жігітке өлім бар да, қорлық жоқ» деген пайымдар қазақтың ең биік құндылығы жеке бас қауіпсіздігі емес, азаматтық ар-ождан екенін айқындайды. Адам үшін тәннің күйреуі емес, рухтың қорлануы мен құлдықта қалуы — нағыз трагедия. Намысын таптатпай, ақиқат пен ел үшін басын бәйгеге тігу нағыз ерге тән қасиет ретінде дәріптеледі.
Жазмыш және тәуекел шекарасы
«Тәуекел ет те тас жұт, ажал жетпей өлмек жоқ», «Өлушінің ажалы жетпесе, өлтірушінің қолы жетпейді» секілді нақылдар жазмышқа деген нық сенімді бейнелейді. Мұндағы түйін — тағдырдың сыбағасы белгілі болғандықтан, негізсіз күдік пен қорқынышқа бой алдырмай, батыл шешім қабылдау қажеттігі. «Ажалды өле ме, аурулы өле ме?» сұрағы да дерттің тек сыртқы себеп екенін, өмірдің бітуі адамның бұйырған несібесі мен мезгіліне байланысты екенін меңзейді.
Қайрат пен өжеттіктің құдіреті
«Өжет адам өлімді жеңеді», «Атқыштан ажал қашады», «Өлімнен қорықсаң өлерсің» деген тіркестер адамның ішкі жігерін шыңдайды. Үрейге бой алдырған адам өз қауқарын өзі жойып, қауіптің алдында дәрменсіз қалады. Ал белсенді қарсы тұрып, еңсесін тік ұстаған кісі қауіп-қатердің өзін кері шегіндіре алады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Өлімнен қорықсаң өлерсің» деген ойдың психологиялық түйіні неде?
Бұл мақал адам бойындағы шектен тыс үрей мен үрейлі ойлардың адамды ерте қажытып, қауіпке төтеп беру қабілетін әлсірететінін ескертеді. Қорқынышқа тұншыққан жан қиындыққа дұрыс төтеп бере алмай, ерте жеңіледі.
«Өлушінің ажалы жетпесе, өлтірушінің қолы жетпейді» деген мақал неге шақырады?
Бұл сөз адамға ішкі тыныштық пен сенім ұялатады. Сыртқы қауіп немесе қастандық қаншалықты зор болса да, пешенеге жазылған мезгіл толмай тұрып ешкім адам өмірін қия алмайды деген түсінікке сүйеніп, жалтақтамауға үндейді.
«Өжет адам өлімді жеңеді» мақалы қандай өмірлік жағдайда айтылады?
Ауыр сынақтар мен қауіпті жағдайларда батылдық танытып, рухы түспеген, ержүрек мінезімен қатердің бетін қайтарған адамдардың қасиетін бағалаған кезде қолданылады.
Түйін
Ажал туралы халық нақылдары өмірден түңілуге емес, керісінше, осы өткінші ғұмырды арлы, батыл әрі мағыналы сүруге бағыттайды. Өлімнің сөзсіздігін мойындау адамды үрейге қамамайды, қайта бос қорқыныштан арылтып, кез келген тосын сынаққа қаймықпай қарсы тұратын өжеттік сыйлайды.