Қазақ тіліндегі «қас» сөзі бір қарағанда қарама-қарсы екі ұғымды қатар сыйғызған ерекше танымдық құбылыс. Ол бір жағынан аңдысқан ашық не жасырын жауды, сатқын мінезді бейнелесе, екінші жағынан істің хас шеберін, мінсіз тектілікті, шынайы болмысты білдіреді. Төл мақал-мәтелдер осы екі қырды жіті айырып, адам мінезіндегі екіжүзділіктен сақтануға әрі кәсібилік пен кісіліктің шыңына ұмтылуға жетелейді.
Қас туралы мақал-мәтелдер жинағы
Гүрілдеп келген жаудан күлімдеп келген қас жаман.
***
Қара суда қаймақ болмас, қас шеберде оймақ болмас.
***
Тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып, қас шешендер сөз айтар.
***
Қас жүйрікте сын болмас, қас сұлуда мін болмас.
***
Қас жақсының белгісі, қара сөзді жақтамас.
***
Қас жақсының белгісі, қайғысын жұртқа білгізбес.
***
Қас жаман күн жаумай су болар.
***
Қас жаман қасындағысын қарақтайды.
***
Сапты аяқтың сабы тесік, ерге жолдас. Жолдасына қас қылған жігіт оңбас.
***
Алыстағы дұшпаннан қасыңдағы қас жаман.
Мақалдар мәні: Түсіндірме мен талдау
Ішкі қатер және жасырын дұшпан психологиясы
Ашық қарсыластың қаупі көз алдыңда: оның қайдан тиетіні, күш-қуаты мен ниеті айқын. Ал жылы шырай танытып, дос кейпінде жүретін адамның соққысы күтпеген жерден келеді. Сол себепті ата-бабамыз алыстағы белгілі дұшпаннан гөрі дәл іргеңдегі, жаныңда жүріп опасыздық жасайтын қасты әлдеқайда қатерлі санаған. Адамдар арасындағы сенімді аяққа таптап, бірге жүрген серігіне қастық ойлау — адамгершілік тұрғысынан ең ауыр рухани құлдырау ретінде бағаланады.
«Қас жаманның» мінез-құлқы
Мақалдардағы «қас жаман» тіркесі ар-ұяты төмен, өзінің жақын маңайына залалын тигізетін адамды сипаттайды. Ондай жандар қауіп төнгенге дейін-ақ жасқанып, әбігерге түседі («күн жаумай су болар») немесе өзіне жақсылық жасаған жақынын тонап, сатқындыққа барады («қасындағысын қарақтайды»). Бұл мінез бүгінгі қоғамдағы өзімшілдік пен ішкі үрейге бой алдырған бейшара психологияны дөп басады.
Шынайы кемелдік: Шешендік, сұлулық және тектілік
Сөздің екінші қыры — «нағыз», «шын мәніндегі мінсіз» деген мағына. Егер адам өз ісіне әбден машықтанса, ол қосымша сақтық құралдарынсыз-ақ істі мүлтіксіз атқарады. Мәселен, қас жүйрік пен қас сұлудың бойынан мін табу мүмкін емес, өйткені олар өз табиғатында толыққанды үйлесім тапқан. Ал сөз қадірін түсінген қас шешендер сөздің балын тамызып, жұртты парасатпен баурайды.
Сонымен бірге, текті адамның екі басты белгісі дараланады: ол арзан сөзге ермейді, бос өсек пен мәнсіз сөзді жақтамайды, сондай-ақ басына ауыртпалық түскенде сырын шашпай, қайғысын ел алдында дабыра қылмай, сабырмен іштей көтере біледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қас» сөзі бір мақалда жауды, екінші мақалда мақтауды қалай білдіреді?Бұл — тіліміздегі көпмағыналылықтың айқын көрінісі. Зат есім немесе дұшпандық мағынасында ол қаскөйді білдірсе, анықтауыш ретінде қолданылғанда «нағыз», «ең таңдаулы», «шынайы» деген сапалық сипатқа ие болады.
«Қас шеберде оймақ болмас» деген тұжырым нені меңзейді?Бұл мақал кәсіби шеберліктің ең жоғары сатысын сипаттайды. Қолы іске әбден жаттыққан, шеберлігі кемелденген адам қателеспейді, яғни оған инеден қорғайтын оймақтың да қажеті болмай қалады.
«Қас жақсының белгісі, қайғысын жұртқа білгізбес» деген сөзден бүгінгі адам қандай сабақ ала алады?Бұл — эмоциялық төзімділік пен ішкі мәдениеттің үлгісі. Жеке мәселелер мен мұң-мұқтажды баршаға жариялап шағымданбай, өмір сынына сабырмен қарап, ішкі рухты мықты ұстау тектіліктің белгісі екенін көрсетеді.
«Қасыңдағы қас жаман» қағидасы қазіргі қарым-қатынаста неліктен өзекті?Қазіргі күнделікті өмірде де жасырын ниетті, көлгірсіген екіжүзді орта адамға ашық бәсекелестен әлдеқайда үлкен рухани және моральдық соққы әкеледі. Мақал адамды дос таңдауда сақ болуға шақырады.