Ел туралы мақал-мәтелдер: туған жер қадірі мен бірлік тағылымы
Қазақ дүниетанымында туған жер мен ел ұғымы қашанда қасиетті саналып, ең жоғары орынға қойылған. Ата-бабамыз қандай да бір қиын-қыстау кезеңде де бірлігі мен ынтымағынан айырылмауды мұрат тұтып, ел мен ердің тағдыры егіз екенін ұрпағына өсиет еткен.
Халық мұрасындағы өнегелі сөздер отансүйгіштікке, туған топырақты қадірлеуге және жұрт алдындағы азаматтық парызға адал болуға шақырады. Төменде атадан балаға жеткен тағылымды нақылдар топтастырылды.
Ел туралы таңдаулы мақал-мәтелдер
Жаманнан қойсаң жасауыл — жұртыңды жауға алдырар, наданнан қойсаң жасауыл — еліңді дауға алдырар.
***
Өкпеден соққан жел жаман, елінен безген ер жаман.
***
Елінен безген ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас.
***
Кешкі күн құлақтанса, қатының ұл тапқандай сүйін, ертеңгі күн құлақтанса, еліңді жау шапқандай күйін.
***
Өз елімнің басы болмасам да, сайының тасы болайын.
***
Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
***
Шетте жүріп тарығарсың, өз еліңді сағынарсың.
***
Өзге елге ұл болғанша, өз еліңе құл бол.
***
Ер елімен жақсы, жер кенімен жақсы.
***
Еліңді сүйсең, ерлік істейсің.
Мақалдардың мағыналық түсіндірмесі
«Ұлтан болу» философиясы. «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген нақыл адамның туған жеріндегі орны мен рухани тұтастығының құндылығын көрсетеді. Жат жұртта қанша биік лауазымға жетіп, дәулеті асып тұрса да, кісі бәрібір жатбауыр саналады. Ал өз отанында елеусіз, қарапайым қызмет атқарса да, туған елдің топырағы мен халқының ортасы жан тыныштығын береді.
Елден безудің зардабы. Қауымнан бөліну көшпелі ортада үлкен қауіп саналған. «Елінен безген ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас» немесе «Өкпеден соққан жел жаман, елінен безген ер жаман» деген сөздер жалғыздықтың қорғансыздыққа әкелетінін ұқтырады. Бұл нақылдарда береке-бірлікті сақтамау, ел мүддесінен безу қатаң сыналады.
Жасауыл қою және жауапкершілік. «Жаманнан қойсаң жасауыл — жұртыңды жауға алдырар, наданнан қойсаң жасауыл — еліңді дауға алдырар» деген мақал ел тізгінін ұстатудағы сақтықты ескертеді. Жауапты іске біліксіз, ниеті теріс адам қойылса, бүкіл елдің тыныштығы бұзылып, дауға немесе сыртқы қауіпке ұшырайтыны баса айтылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген мақал нені білдіреді?Жауап: Бұл мақал адамның өз отанындағы мәртебесі мен рухани тыныштығының маңыздылығын көрсетеді. Бөтен елде жоғары мансапқа жетсең де, жат болып қаласың; ал өз еліңде қарапайым еңбек етіп, «ұлтан» болсаң да, туған топырақтың қадірі мен халқыңның ортасы шынайы бақыт сыйлайды.
Сұрақ: Мақалдарда елден безу неліктен қатты айыпталады?Жауап: Қазақ қоғамында бірлік пен ұжымдық ынтымақ өмір сүрудің басты кепілі болған. Қауымнан жырақтаған жан қорғансыз қалады, ал бірлігі кеткен жерде тірлік болмайды. Сол себепті елін тастап кету сатқындық әрі өзін қауіпке байлау ретінде бағаланған.
Сұрақ: Ел басқару мен қорғауға қатысты мақалдардан қандай сабақ алуға болады?Жауап: Мұндай мақалдар жауапты іске басшы мен қорғаушы таңдауда парасаттылық пен сақтық қажет екенін ескертеді. Надан немесе ниеті бұзық адамға билік сеніп тапсырылса, ол бүкіл жұртты дау-дамайға немесе жау қолына қалдыруы мүмкін екені айтылады.
Түйін
Ел туралы айтылған мақал-мәтелдер – халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымы мен ұлттық жадын айшықтайтын баға жетпес мұра. Туған топырақты аялау, ынтымақты нығайту және жұртына қалтқысыз қызмет ету әр буын үшін өзектілігін жоғалтпайтын мәңгілік өсиет болып қала береді.