Қазақ дүниетанымында пайда ұғымы тек материалдық байлықпен немесе қалтаға түскен кіріспен шектелмейді. Көшпелі қоғамның өмір сүру салты әрбір іс-әрекеттің рухани салмағы мен қоғамға тигізер әсерін қатар бағамдауды талап еткен. Сондықтан бабаларымыз пайданы адамдық парыз бен ар-намыс таразысына салып, оның адалы мен арамын, берекелісі мен берекесізін дәл ажырата білген. Пайда табу – өмір сүру қажеттілігі болғанымен, ол кісілік қасиеттен, ар-ұяттан жоғары тұрмауы тиіс.
Пайда туралы халық мақалдары
Пайда ойлама, ар ойла.
***
Жақсы достың пайдасы көп, жаман достың кесірі көп.
***
Жақсы дос пайдасын тигізбесе де, зиянын тигізбейді.
***
Пайданың зоры — дос үшін шеккен зиян.
***
Жылаған жетімге жебеу бол, шаршаған жанға көмек бол.
***
Арзаннан алған – алданар.
***
Ескіні ескертпесең, жаңа пайда болмайды.
***
Пайда түбі – борыш.
***
Пайдасы жоқ зияннан, пайдасы бар зиян артық.
***
Жақсы адамның ісі – қайырым, жаман адамның ісі – айла.
Пайданың адамгершілікпен өлшенуі
Қазақ нақылында кез келген табыс алдымен ішкі тазалықпен салыстырылады. Мал мен дүниені мақсат емес, тек тұрмыстың құралы деп білген халық үшін ар мен пайда қатар келгенде, таңдау әрдайым ұяттың пайдасына жасалған. Қулықпен, өзгеге зиян тигізу арқылы немесе арам жолмен келген табыс ешқашан береке әкелмейді деп саналған.
«Пайда түбі – борыш» қағидасы да осы терең жауапкершілікті көрсетеді. Бүгін көл-көсір олжаға кенелген жан оның артында қайтарымы, жауапкершілігі мен қоғам алдындағы міндеті бар екенін ұмытпауы керек. Адалдықтан аттап табылған тиын адамның абыройын азайтып, рухани борышкерлікке ұшыратады. Ал мейірімділік пен жанашырлықты ту еткен кісі қайтарым күтпей-ақ қоғамға игілік сыйлайды.
Достық пен кісіліктегі шынайы құндылық
Адамдар арасындағы қарым-қатынаста есепке құрылған пайдакүнемдік әрқашан айыпталған. Достық – есептесетін сауда емес, ол жанашырлық пен сенім алаңы. Сондықтан жақсы жолдастың пайдасы оның дүниесінде емес, адамгершілігінде, ақ ниетінде және қауіп төнгенде қалқан бола білуінде.
«Пайданың зоры — дос үшін шеккен зиян» деген тұжырым адами қасиеттің шыңын айқындайды. Жақын жанға болысу жолында белгілі бір шығынға бату немесе қиындықты бірге көтеру – сырт көзге шығын болып көрінгенімен, ішкі мазмұны жағынан үлкен рухани табыс. Өзгеге демеу болып, қамкөңіл жандарға қол ұшын созу адамды өзімшілдік дертінен тазартады.
Тұрмыстық тәжірибе мен өмірлік сабақ
Халық даналығы пайданың күнделікті тіршіліктегі көріністерін де назардан тыс қалдырмаған. Тұтыну мәдениетіндегі оңай олжаға ұмтылу, сапасызға қызығу көбінесе алданумен аяқталады. Тез әрі арзан табысқа қызыққан адам көбінесе түбінде ұтылады.
Сонымен бірге, кез келген қателік немесе сәтсіздік адамға келер күніне бағыт беретін бағалы тәжірибе саналады. Белгілі бір жоғалту арқылы көзі ашылып, ақыл тоқтатқан адам үшін сол сәттегі зиянның өзі кейін үлкен олжаға айналады. Бұрынғы қатені саралап, өткеннен сабақ алған жағдайда ғана жаңа жетістікке, тың бастамаларға жол ашылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдарда пайда табудың өзі теріс ұғым ретінде қарастырыла ма?
Жоқ, халық түсінігінде еңбекпен, маңдай термен келген нәсіп құрметтелген. Мұндағы сыналатын нәрсе – дүниеге мастану, пайда үшін арды сату және өзгелерді алдап кету секілді келеңсіз мінездер.
Адамдармен араласуда пайда көздеу қалыпты жағдай ма?
Егер пайда тек рухани өзара демеу, жақсылыққа ұмтылу және ортақ істі адал атқару тұрғысынан болса, ол құптарлық. Алайда кісілік қатынастарды таза материалдық есепке құру достықтың түбіне жетеді.
Қателіктерден келетін пайданы қалай түсінуге болады?
Кейде көрген шағын шығын немесе сәтсіз қадам адамға үлкен өмірлік сабақ береді. Мұндай жағдайды халық пайдасы бар тәжірибе ретінде бағалап, келешекте одан да зор қателіктерден сақтайтын мектеп деп қараған.
Түйін
Пайданың шынайы өлшемі – оның ар мен адамдық шеңберінен шықпауында. Өзгенің көз жасымен келген олжа құнсыз, ал айналасына шапағаты тиген, адал ниетпен атқарылған істің нәтижесі мәңгі берекелі болып қалмақ.