Көңілге түскен кірбің мен орынсыз өкпе — адамның ішкі парасаты мен мінез төзімін сынайтын таразы. Дүниетанымда өкпелеу сезімі көбіне адамның өз қателігін мойындағысы келмеуінен, өзгеден тым көп күтуінен немесе өмірдің шынайы себеп-салдарын түсінбеуінен туады. Бабалар сөзіндегі өкпе жайлы ой-толғамдар тек реніш білдіруді емес, кісілік мәдениетін, өз әрекетіңе жауап беруді және қарым-қатынастағы шектен шықпауды басты орынға қояды.
Өкпе туралы мақал-мәтелдер тізімі
Еңбек етпесең елге өкпелеме, егін екпесең жерге өкпелеме.
***
Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа.
***
Мұртқа өкпелеп жүргенде сақал шықты.
***
Өз ұлың – өкпеге тепкілесең де кетпес, кісі баласы – кісендесең де тұрмас.
***
Жалғыз баласы бардың шығар-шықпас жаны бар, екі баласы бардың өкпе-бауыр, жалы бар, үш баласы бардың Бұқарда құты, Қорасанда қолы бар.
***
Қалыңдығына өкпелеген қайнысына сәлем бермейді.
***
Өкпеден соққан жел жаман, елінен безген ер жаман.
***
Бетің қисық болса, айнаға өкпелеме.
***
Жаман өкпелеймін деп, сыбағасынан құр қалады.
***
Жаман асқа өкпелейді, жақсы басқа өкпелейді.
Түсіндірме: Нақылдардың мәні мен тағылымы
Еңбек пен себеп-салдар: Өз кемшілігіңді өзгеден көрмеу
Көп жағдайда адамдар өз сәтсіздігіне айналаны, қоғамды немесе жағдайды кінәлауға бейім тұрады. «Бетің қисық болса, айнаға өкпелеме» және «Еңбек етпесең елге өкпелеме, егін екпесең жерге өкпелеме» деген сөздер осындай сыртқы кінәлау әдетін жоққа шығарады. Егер нәтиже ойдағыдай болмаса, ең әуелі өз күш-жігеріңе, қателіктеріңе үңілу қажет. Шындықпен бетпе-бет келуден қашып, өзгеге кінә арту — өсуге кедергі келтіретін әлсіздік.
Орынсыз кірбіңнің зардабы мен қылығы
Ренішті дұрыс арнаға бұра білмеу адамды күлкілі немесе шығынды жағдайға ұшыратады. «Қалыңдығына өкпелеген қайнысына сәлем бермейді» нақылы реніштің себепкеріне емес, мүлдем қатысы жоқ адамға қабақ шытудың әбестігін көрсетеді. Ал «Жаман өкпелеймін деп, сыбағасынан құр қалады» деген тұжырым тиісті үлесі мен мүмкіндігінен жай ғана қыңырлығы мен кері мінезі салдарынан айырылатын жанның бейнесін береді. Мұндай өкпе ешкімге сабақ болмайды, тек өкпелеген адамның өзіне ғана кесірін тигізеді.
Бауырластық, кісілік және парық
Адамның кісілік деңгейі оның нендей нәрсеге ренжитінінен де байқалады. «Жаман асқа өкпелейді, жақсы басқа өкпелейді» деген сөз рухани басымдықты саралайды: ұсақ адам материалдық дәм мен дүниеге тарылса, парасатты тұлға абыройға, қарым-қатынастың мәніне мән береді. Сонымен қатар туыстық пен жақындықтың орны қандай да бір реніштерден жоғары тұратынын «Өз ұлың – өкпеге тепкілесең де кетпес, кісі баласы – кісендесең де тұрмас» деген салыстыру дәйектейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бетің қисық болса, айнаға өкпелеме» мақалы қандай қағиданы ұғындырады?Бұл мақал шындықты қабылдау мен жеке жауапкершілікті білдіреді. Айна болған оқиғаны немесе кемшілікті сол қалпында ғана көрсетеді. Өз бойыңдағы олқылықты жасырып, шындықты бетке айтқан адамға немесе жағдайға ренжу — мәселені шешпейтінін ескертеді.
«Қалыңдығына өкпелеген қайнысына сәлем бермейді» деген сөз қай кезде айтылады?Біреуге ренжіген ызасын мүлдем қатысы жоқ үшінші тұлғадан алатын, орынсыз мінез көрсететін адамдарға қатысты айтылады. Бұл қарым-қатынаста шекараны сақтауға және ашуды бейберекет шашпауға үндейді.
«Жаман асқа өкпелейді, жақсы басқа өкпелейді» нені меңзейді?Адамдардың құндылықтары мен ой-өрісінің айырмашылығын көрсетеді. Санасы төмен адам дастарқан мәзірі немесе өткінші пайда үшін өкпелесе, парасаты биік адам сыйластықтың бұзылуына, адамгершіліктің аяқасты болуына налиды.
«Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа» дегеннің мағынасы қандай?Қонақ келгенде немесе шаңыраққа бас сұққанда өткен-кеткен ескі базына мен өкпені көлденең тартпауды, шаңырақтың берекесі мен қонақжайлылық әдебін сақтауды ескертетін нақыл.
Түйін
Өкпе мен кірбің — ақылды билеп кетпеуі тиіс өткінші сезімдер. Мақалдар үйреткендей, себепсіз назданып өмірден ұтылғанша, өз кемшілігіңе тура қарап, жақынмен арадағы сыйластықты ұсақ реніштерден биік ұстау — нағыз парасаттылықтың көрінісі.