Адамның жүзін айшықтайтын жалғыз ғана мүше арқылы бүкіл кісілік қасиетті, қоғамдағы қарым-қатынасты және тағдырлы құбылыстарды бейнелеп беру — қазақ мақал-мәтелдерінің ең басты ерекшелігі. Дала даналығында мұрын жай ғана сезім мүшесі емес, ол айбардың, менмендіктің, төзімнің және татулықтың символы ретінде суреттеледі.
Мұрын туралы мақал-мәтелдер тізімі
Ат ерінді келер, ер мұрынды келер.
***
Арту-арту құм келсе, атан тартар бүгіліп; айыр інген кез келсе, мұрындығы қалар жырылып.
***
Мұрын болмаса, екі көз бірін-бірі шұқыр еді.
***
Кісімсінген жаманның мұрны жел көтерер.
***
Арық малды асырасаң, аузы-мұрныңды май етер; арам адамды асырасаң, аузы-мұрныңды қан етер.
Халықтық физиогномика: түр-келбет пен рух тұтастығы
Көшпелі қауым адам мен түлікті сыртқы бітіміне қарап тани білген. Тұлпардың ерінді болуы тынысының кеңдігі мен жүйріктігінің нышаны болса, жігіттің қыр мұрынды, қоңқақ мұрынды келуі — батырлық пен асқақ қайраттың көрінісі деп бағаланған. «Ат ерінді келер, ер мұрынды келер» тәмсілі сыртқы көрініс пен ішкі айбынның өзара ұштасып жататынын дөп көрсетеді.
Шектен тыс ауыртпалық пен төзім сыны
Түйе малының мұрнына өткізілетін ағаш не сүйек тиек — мұрындық деп аталады. Түз тағысы іспетті ірі қараны бағындырудың басты тұтқасы да осы мүше болатын. Мақалда айтылатын «Арту-арту құм келсе, атан тартар бүгіліп; айыр інген кез келсе, мұрындығы қалар жырылып» деген жолдар шамадан тыс ауыр жүк пен төтенше қиындыққа тап болғандағы жан мен тәндік қысымды білдіреді. Тіпті ең мықты саналған күштің өзі шегіне жетіп, ең осал әрі сезімтал тұстан шытынап кететінін осы өмірлік метафора жеткізеді.
Бітімгерлік парасат және араағайынның қызметі
Қоғамдағы қақтығыстарды тоқтатуда мәмілегердің, дана қария мен бидің алар орны айрықша. Екі көз бір-біріне тым жақын орналасса да, ортадағы мұрынның арқасында арақашықтық сақталып, үйлесім орнайды. «Мұрын болмаса, екі көз бірін-бірі шұқыр еді» деген нақыл қатар өмір сүріп жатқан ағайынның, жақын туыстың арасында сабыр сақтайтын, кикілжіңді басатын үшінші тұлғаның немесе тежеуші нормалардың өмірлік қажеттігін меңзейді.
Желбуаз тәкаппарлық пен бос көкірек
Мінезінде кісілігі жоқ, бірақ өзін бірегей көрсеткісі келетін пенделер қашанда халық сынына ұшыраған. «Кісімсінген жаманның мұрны жел көтерер» деген мақал болмашы табысқа немесе жасанды абыройға масаттанып, менсінбейтін, мұрнын шүйіретін тоғышарларды дәл әшкерелейді. Іші қуыс адамның көкірегін жел кернеп, құр мақтанмен өзін жоғары санайтыны осы бір бейне арқылы терең сыналған.
Адалдық пен арамдықтың қайтарымы
Жақсылықтың бәрі бірдей қайырыммен оралмайтыны да өмірдің қатал заңы. Еңбегіңді қадірлейтін момын түлік ризық пен береке («аузы-мұрныңды май етер») сыйласа, іші арам, тегі тайыз пендеге жасалған шапағат түбінде қасірет пен опық («аузы-мұрныңды қан етер») әкеледі. Бұл нақыл әрбір қайырымдылықты жөн-жосығымен жасауға, адамның ішкі ниетін терең пайымдауға үндейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Ат ерінді келер, ер мұрынды келер» деген сөз тек сыртқы келбетке қатысты ма?
Жоқ, бұл тек сұлулық белгісі ғана емес. Бұл — қазақтың дәстүрлі адам тану (физиогномика) ғылымы бойынша ер азаматтың бойындағы батылдықты, тектілік пен айбынды мінезді тану белгісі.
2. Мақалдардағы «мұрындық» нені бейнелейді?
Мұрындық — түйені бағындырып, жетекке алу үшін мұрнына салынатын арнайы ағаш тиек. Мақалда бұл ұғым адамның төзімі таусылған, ауыртпалық шегіне жеткен қиын сәтті бейнелеу үшін қолданылады.
3. «Мұрын болмаса, екі көз бірін-бірі шұқыр еді» тәмсілі қандай әлеуметтік мағына береді?
Бұл сөз қоғамдағы алауыздықтың алдын алатын тежеуіш тетіктерді, араағайын мен татуластырушы даналардың қажеттігін көрсетеді. Жақын жандардың өзі арадағы шекара мен сыйластықты сақтамаса, өзара тартысқа түсетінін ескертеді.
4. «Аузы-мұрныңды қан етер» деген қатаң ескерту кімдерге бағытталған?
Бұл ескерту жасаған жақсылығыңды бағаламай, керісінше қара ниетпен соққы беретін, сатқындыққа бейім опасыз адамдарға қатысты айтылған.
Түйін
Қазақ мақалдарындағы мұрын бейнесі — жай ғана анатомиялық деталь емес, адам табиғатын, мінез кемшілігін және өмір сүру нормаларын таразылайтын тұтас философия. Сыртқы сұстылықтан ішкі кеселге дейінгі аралықты бір мүшенің қозғалысымен жеткізген бабалар сөзі әрқашан көкірегі ояу жанға салмақты ой салады.