Аспан күмбезін қақ жарған найзағай мен жер сілкіндірер күннің күркіреуі – табиғаттың ең әсерлі құбылыстарының бірі. Дәстүрлі қазақ дүниетанымында бұл құбылыстар ауа райының өзгерісін ғана емес, адам мінезін, қоғамдағы жаңаруды және сөз бен істің арақатынасын танудың дәл өлшеміне айналған.
Найзағай мен күннің күркіреуі туралы мақалдар
Нөсер алдында найзағай ойнайды.
***
Найзағай көп болса, жаңбыр аз.
***
Найзағай бір жерге екі рет түспейді.
***
Күн күркіремей, тоң жібімейді.
***
Күркіреген күннің жаңбыры аз.
***
Күркіреген бұлттың жаңбыры аз.
***
Күн күркіресе, көп дүркірер.
***
Сәуір болса, күн күркірер, Күн күркіресе, көк дүркірер.
***
Күркіреуі күшті де, сіркіреуі сирек.
Мақалдардың танымдық және пәлсапалық астары
Көктемгі сілкініс және тоңның жібуі
«Күн күркіремей, тоң жібімейді», «Сәуір болса, күн күркірер, Күн күркіресе, көк дүркірер» деген тұжырымдар – көктемгі жаңару мен тіршілік бастауының белгісі. Қыс бойы қатып жатқан тоңды жібіту үшін алдымен аспан күркіреп, табиғат оянуы шарт. Бұл тіркестер өмірлік мәнде кез келген оң өзгеріс пен бетбұрыстың алдында белгілі бір күйзеліс, өткір сын немесе сілкініс болуы заңды екенін аңғартады. Тоқырауды бұзып, ілгері басу үшін кейде найзағайдай өткір серпіліс қажет.
Құр байбалам мен шынайы нәтиже
«Күркіреген күннің жаңбыры аз», «Күркіреуі күшті де, сіркіреуі сирек» және «Найзағай көп болса, жаңбыр аз» деген нақылдар адам мінезіндегі даңғойлық пен бос сөзді сынауға бағытталған. Ауа райында гүрсілдеген бұлттың артынан тамшы тамбай өтіп кететін сәттер кездесетіні секілді, кейбір жандар да айғай-шумен, уәдемен ғана шектеліп, нәтижелі іс тындырмайды. Бұл мақалдар дабыра сөзден гөрі нақты берекелі әрекеттің бағалы екенін еске салады.
Қауіп пен кездейсоқтықтың шегі
«Найзағай бір жерге екі рет түспейді» деген қағида – адам бойындағы үрейді сейілтіп, сабырға шақыратын психологиялық тірек. Тұрмыста ол ауыр соққы немесе тосын келеңсіздік дәл солай қайталанбайды деген үмітті білдіріп, адамға қиындықтан кейін еңсесін тіктеуге демеу береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Нөсер алдында найзағай ойнайды» деген мақал нені меңзейді?Бұл – үлкен өзгерістің немесе маңызды оқиғаның алдында оның айқын белгілері мен алғышарттары көрініс табатынын білдіретін тұжырым.
Неліктен күн күркіреуі көктің шығуымен байланыстырылады?Көктемнің алғашқы күркіреуі жердің тоңы жібіп, жылу мен ылғалдың қатар келуін білдіреді. Сондықтан бұл құбылыс өсімдік әлемінің дүркіреп өсуіне жол ашатын табиғи мезгіл ретінде қабылданған.
«Күркіреуі күшті де, сіркіреуі сирек» сөзі кімге қаратып айтылады?Өзін зор көрсетіп, даурығып сөйлегенімен, іс жүзінде қол ұшын созбайтын, берекесі мен қайтарымы жоқ адамдардың әрекетін сипаттағанда қолданылады.
Найзағай туралы мақал-мәтелдер табиғат құбылыстарын дәл бақылаумен қатар, қоғам мен адам өміріндегі шындықты астарлап жеткізудің озық үлгісін танытады.