Бағзыдан ұлы даланың дүлей бораны мен ақтүтек аязы көшпелі жұрт үшін жай ғана табиғат құбылысы емес, адамның төзімі мен ерік-жігерінің, тапқырлығы мен қайратының үлкен сыны болды. Алай-дүлей құйын мен көз аштырмас суықта жол табу, төрт түлікті аман сақтау нағыз еңбек пен батырлықты талап еткен. Халық бұл қатал құбылысты өмірлік сынақтармен, кісілік келбетпен астастыра отырып, сөз мәйегіне айналдырған.
Боран туралы мақалдар
Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.
***
Бұйыққан көңіл ашылар, бұрқанған боран басылар.
***
Ақтылы қой, алалы жылқы, бораны жоқ жерді паналар.
***
Аспанды бұлт торласа боран соғады.
***
Боран болмай қар жаумайды.
***
Боранды күні бақташыны таяқпен айдайды.
***
Ер қадірін — боранды күнде, Жол қадірін — көрген күнде білерсің.
***
Торлаған бұлтты боран қашырар.
***
Қыс түсер, Шақырайып боран борап.
Түсіндірме: халық даналығының қатпарлары
Ерлік пен еңбектің сыны
Жайбарақат, мамыражай шақта кімнің қандай қасиетке ие екенін дөп басып айту қиын. Сондықтан бабаларымыз: «Ер қадірін — боранды күнде, Жол қадірін — көрген күнде білерсің» деп, азаматтың шынайы парығы мен күш-жігері тек қауіп төнген сәтте, қиын-қыстау жағдайда ашылатынын ескерткен. Ал «Боранды күні бақташыны таяқпен айдайды» деген сөз — қыстың қатал шағындағы дала еңбегінің ауыртпалығын көрсетеді. Сақылдаған сары аязда, ысқырған боранда жылы үйден шығып мал соңына түсу кез келген жанның қолынан келмейді. Мұндай сәтте көбіне қатаң талап пен жауапкершілік қана жеңіске жеткізеді.
Табиғат заңы және үміт фәлсафасы
Қазақ түсінігінде боран — шегі бар, өткінші құбылыс. «Бұйыққан көңіл ашылар, бұрқанған боран басылар» деген нақыл өмірдің аумалы-төкпелі заңдылығын дәл береді: ең ауыр қиындықтың да соңы тыныштықпен бітіп, жабырқаған жан сарайы қайта серпиді. Сонымен қатар «Боран болмай қар жаумайды» немесе «Торлаған бұлтты боран қашырар» деген тұжырымдар табиғаттағы әрбір үдерістің өзіндік себеп-салдары барын, тіпті дауылдың өзі түнерген аспанды тазартып, ауаны ашатынын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ер қадірін — боранды күнде…» нақылының қазіргі өмірдегі мәні қандай?Бұл мақал тек ауа райына байланысты айтылмаған. Ол адамдардың қарым-қатынасындағы шынайы адалдық пен серіктестікті меңзейді. Басыңа күн туғанда, іс қиындағанда қасыңнан табылып, көмек қолын созған адамның ғана шынайы құны белгілі болады.
«Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар» тіркесі нені білдіреді?Бұл табиғаттағы дүлей құбылыстардың тіршілік иелерінің көңіл күйі мен мінез-құлқына әсерін тап басып байқаған халықтық бақылау. Дауылды күндері тіршілік иелерінде тынымсыздық пен мазасыздық байқалатынын психологиялық тұрғыда суреттейді.
«Ақтылы қой, алалы жылқы, бораны жоқ жерді паналар» мақалы нені үйретеді?Мұнда табиғат қаһарынан сақтану, малды ықтасын жерге бағып, алдын ала қамдану қажеттігі айтылады. Бұл — кез келген қауіп-қатерден қорғану үшін ақылмен пана іздеу, сақтық таныту деген сөз.
Түйін
Қазақтың боран туралы мақал-мәтелдері — табиғаттың тылсым күшін тану ғана емес, адамды сақтыққа, шыдамдылыққа және қиындық алдында мойымауға баулитын өмірлік мектеп. Ақтүтек дауылдардың артынан шуақты күндер келетінін ұмытпаған халық бұл нақылдарды ұрпаққа төзімділіктің шамшырағы ретінде аманат еткен.