Күз — дала еңбегінің шынайы бағасы берілетін, жыл бойғы төгілген тер мен қарекеттің нәтижесі таразыланатын толысу кезеңі. Дәстүрлі дүниетанымда бұл уақыт жай ғана жапырақ сарғайған мезгіл емес, қамбаға дән түсіп, мал күйленіп, қысқы тіршіліктің қамы біржола бекитін жауапты сәт болып саналады. Халықтың сөздік қорындағы күзге қатысты нақылдар адамның уақытты бағалауы мен еңбекке көзқарасын айқын танытады.
Күз туралы мақал-мәтелдер жинағы
Егіндікті күз суар, күз суарсаң жүз суар.
***
Көктемде жерге түскен бір дән, Күзді күні мың дән болады.
***
Тоқты күз болмай, қойға қосылмайды.
***
Көктемгі әрекет, күзгі берекет.
***
Күз әуені жаздан белгілі.
***
Күз – береке, байлықтың бастауы.
***
Күз келсе — бақыт келер ырыспен.
***
Жаз – береген, Күз-алаған.
***
Күздің келуі жазда білінер.
***
Шөжеңді күзде сана.
Түсіндірме: Мақалдардың терең мағынасы
Еңбек пен нәтиже сабақтастығы: көктем мен күз үйлесімі
«Көктемгі әрекет, күзгі берекет» және «Көктемде жерге түскен бір дән, Күзді күні мың дән болады» деген мақалдар адам өміріндегі себеп пен салдардың заңдылығын көрсетеді. Жыл басындағы тынымсыз күш-жігер мен талпыныс болмайынша, күзгі молшылыққа қол жеткізу мүмкін емес. Жерге сіңген бір ғана дәннің күзде еселеніп қайтуы — маңдай тердің ақталатынын, кез келген адал істің қайтарымы мол болатынын білдіреді.
Шаруашылық қарекеті және алдын ала қамдану
«Күз әуені жаздан белгілі» және «Күздің келуі жазда білінер» деген пайымдар әр істің кезең-кезеңімен дайындалуын ескертеді. Қыс алдындағы қамсыздық шаруаға ауыр соққы болып тиетіндіктен, күзгі жиын-терім мен оның табысты болуы жазғы тындырымды жұмысқа тікелей тәуелді. Сонымен бірге «Егіндікті күз суар, күз суарсаң жүз суар» қағидасы жер баптаудың, топырақты келесі маусымға ерте бастан дайындаудың маңызын нақтылайды. Ал «Шөжеңді күзде сана» сөзі ерте мақтанудан гөрі, істің түпкілікті нәтижесіне қарап баға беру керектігін еске салады.
Толысу, жинақтау және байлықтың қадірі
«Жаз – береген, Күз-алаған» нақылы жыл мезгілдерінің алмасу сипатын бейнелейді. Жазғы уақыт адам мен малға өрісі мен жайлауын ұсынып, аққа жарытып кеңшілік сыйласа, күз сол игілікті жинап алып, қысқа сақтық қор әзірлейтін сұрыптау кезеңі болып табылады. «Күз – береке, байлықтың бастауы» және «Күз келсе — бақыт келер ырыспен» тіркестері қоймаға түскен астық пен семірген төлдің қыстан аман шығуға кепілдік беретін нағыз байлық екенін түйіндейді. «Тоқты күз болмай, қойға қосылмайды» мақалы болса, шаруашылық қағидасы арқылы адамның да буыны қатып, өмір сынынан өтпейінше толық есеймейтінін білдіреді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жаз – береген, Күз-алаған» деген сөз нені білдіреді?Бұл мақал табиғат пен шаруа тіршілігіндегі маусымдық тепе-теңдікті сипаттайды. Жаз мезгілі адамға шүйгін шөбімен, сүт-айранымен мол ризық берсе, күз мезгілі қысқы дайындық ретінде сол өнімдерді екшеп, жинап, қор ретінде сақтап алуды талап етеді.
«Тоқты күз болмай, қойға қосылмайды» мақалының тәрбиелік астары қандай?Төлдің көктемнен жазға дейін жетіліп, күзде ғана дербес күйге жетуі сияқты, адам да белгілі бір уақыт пен өмірлік сынақтардан өткен соң ғана кемелденіп, ортада өз орнын таба алады деген ойды меңзейді.
Неліктен қазақ ұғымында күз береке мен ырыстың бастауы саналған?Өйткені қамбаға жиналған дән мен күйленген мал басы қыстың қыспағынан аман алып шығатын негізгі күш болған. Күзгі жиын-терімнің толыққанды болуы отбасының амандығы мен молшылығын қамтамасыз еткендіктен, бұл кезең берекенің түпкі негізі ретінде қабылданған.