Қазақ дүниетанымында «көк» сөзі жай ғана түстік бояу шеңберінен әлдеқайда кең түсінікті қамтиды. Тәңір мен шексіз аспанның кеңістігін, жаңа көктеп шыққан шөптің қуатын, сайгүліктің түсін, өткір болат қарудың реңкін, кейде тіпті нәрі жоқ дәмсіз суды немесе жастық тәжірибесіздікті де көк сөзі арқылы бейнелеген. Көк түсіне байланған халық мақалдары көшпелі жұрттың тыныс-тіршілігін, адамдық қарым-қатынасын және өмірлік сабақтарын жинақтайды.
Көк ұғымына қатысты халық даналығы
Көштің байсал тапқаны — көк орайға қонғаны, даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны.
***
Қамысты жаққанменен шоғы болмас, көк суды ішкенменен тоғы болмас.
***
Арыстанды тырнағынан танимын, көк есекті құлағынан танимын.
***
Сәуір болса күн күркірер, күн күркіресе көк дүркірер.
***
Көбік қарда түлкі ойнар, көк көрпеде жылқы ойнар.
***
Көне етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр.
***
Көк темір көре өлтірмес, өнерліге өлім жоқ.
***
Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?
***
Көп ұнатса, көк тоқтыңды сойып бер.
***
Құс көк сеңгірге бір қонады.
Түсіндірме
Табиғат мезгілі мен тіршілік тынысы
Көктемнің келуі мен жер бетінің түрленуі қазақ өмірінде ерекше мереке саналған. «Сәуір болса күн күркірер, күн күркіресе көк дүркірер» деген қағида табиғат құбылысының өзара байланысын дөп басады: көктемгі күннің күркіреуі мен жауыннан соң көк шөп дүркіреп шығады. Ал көктеген дала «көк көрпеге» баланып, онда жайылған жылқының еркін тынысы суреттеледі. Сол сияқты көштің көк орайға тоқтауы — малдың тояттап, елдің тынығуының белгісі.
Тұрмыстық өлшемдер мен әлеуметтік мінез
Адамдар арасындағы қарым-қатынаста да көк түстің түрлі реңктері бой көрсетеді. «Көп ұнатса, көк тоқтыңды сойып бер» мақалы көпшіліктің ықыласын сыйлауға, берекелі қонақжайлыққа шақырады. Керісінше, «Көк суды ішкенменен тоғы болмас» тіркесіндегі құр су — нәрсіз, нәтижесіз істің немесе берекесі аз нәрсенің баламасы. Ал тым талғампаз болып, біреуді менсінбей, біреуге қол жеткізе алмай жүрген кісінің жайын «Көне етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр» деген бейнелі теңеу дәл көрсетеді.
Ерлік, өнер және ой ұшқырлығы
Батырлық пен ерік-жігерге қатысты айтылатын «Көк темір көре өлтірмес, өнерліге өлім жоқ» мақалында «көк темір» — болат қарудың синонимі. Мұнда білім мен өнердің, ептіліктің жалаң қару күшінен басым түсетіні паш етіледі. Ал адамның қиялы мен арманының шапшаңдығын жас сәйгүлікпен салыстыратын «Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» деген сұрақты нақыл көңілдің ұшқырлығына баға береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Көк темір көре өлтірмес, өнерліге өлім жоқ» мақалындағы «көк темір» нені білдіреді?
Жауап: Бұл жерде көк темір деп болаттан соғылған қару-жарақты (найза, қылыш, семсер) меңзеп тұр. Ой түйіні — өнері, ақылы мен ептілігі мол адам кез келген қарулы қауіптен жол тауып аман шыға алады.
Сұрақ: «Көк суды ішкенменен тоғы болмас» деген сөз қандай мағынада қолданылады?
Жауап: Құр су адамға тоқтық бермейтіні секілді, мазмұны жоқ бос сөз, нәрсіз әрекет немесе пайдасыз кәсіп те адамның қажетін өтемейді деген мағынаны білдіреді.
Сұрақ: «Құс көк сеңгірге бір қонады» деген мақалдың астары неде?
Жауап: Бұл сөз өмірдегі сирек келетін сәттілікке немесе адамның қолына бір түсетін биік мүмкіндікке байланысты айтылады. Мұндағы «көк сеңгір» — биік қия, қол жетпес заңғар шың бейнесі.
Сұрақ: Мақалдардағы «көк» сөзі тек түсті ғана білдіре ме?
Жауап: Жоқ, қазақ сөздік қорында «көк» сөзі өсімдік (көк шөп), малдың түсі (көк дөнен, көк есек), сапалы металл (көк темір), кеңістік (көк сеңгір) және дәмсіз сұйықтық (көк су) сияқты көптеген мағынада қолданылады.