Күн сәулесі жер бетіне төгілген сәттен бастап тіршіліктің нағыз қайнаған тынысы мен маңдай тердің сыналатын шағы басталады. Дәстүрлі дүниетанымда күндізгі мезгіл — жай ғана тәуліктің жарық кезеңі емес, ол ашықтықтың, жария істің, адамның ішкі ниеті мен қабілеті айқын көрінетін мезгіл таразысы. Бабаларымыз әр сәттің бағасын дәл бағамдап, уақытынан кешіккен әрекетті, тасадағы қулықты немесе шаруаға деген ұқыптылықты күндізгі күннің жарығымен өлшеген.
Күндіз бен уақыт мезгілі туралы халық мақалдары
Ақымақтың ақылы түстен кейін кіреді; ырысы қайтқанның иті ұры кеткен соң үреді.
***
Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.
***
Жаманның ақылы түстен кейін кіреді.
***
Түндегі сыбыр күндізгі дүбірге жарамайды.
***
Түнде ұшқыныңды жасыра біл, күндіз түтініңді жасыра біл.
***
Арық атты түсте бақ, қарғып тұрса – қанатың.
***
Ауыл үйдің моншағын, күндіз ұрлап, түнде тақ.
***
Түскі асқа түстік жердегі келеді; кешкі асқа күндік жердегі келеді.
***
Қатыны өлген мен байы өлген қосылса: күндіз екеу, түнде төртеу.
Уақыттан кешігу мен өткен іске өкіну («түстен кейінгі ақыл»)
Қазақ мақалдарындағы «түстен кейін» ұғымы көбінесе мерзімі өткен, пайдасы қалмаған кеш әрекетті сипаттайды. «Ақымақтың ақылы түстен кейін кіреді; ырысы қайтқанның иті ұры кеткен соң үреді» және «Жаманның ақылы түстен кейін кіреді» деген нақылдар мәселені дер шағында емес, бәрі біткен соң ғана пайымдайтын парықсыз мінезді сынайды. Оқиға өтіп, мүмкіндік кеткен соң ақыл айтудың немесе өкінудің құны жоқ. Сол секілді «Ақсақ қой түстен кейін маңырайды» деген тіркес те саптан қалған, қимылы баяу, маңызды кезеңде үні шықпай, бәрі тынған соң ғана дыбыс беретін жандардың жайын дәл көрсетеді.
Жарық пен ақиқаттың көлеңкелі сыбырдан үстемдігі
Күндізгі уақыт — бүркемелеуге келмейтін шындық пен көпшілікке ортақ істің алаңы. «Түндегі сыбыр күндізгі дүбірге жарамайды» деген сөз тасада жүріп айтылған сөздің, көлеңкелі құпияның немесе күбір-күбір өсектің жарық күндегі ашық майданда, көптің ортасында түкке тұрғысыз болып қалатынын ескертеді. Көп алдындағы іс пен ашық ұстаным қашанда бұқпантайлаған жасырын әрекеттен жоғары тұрады. Ал «Ауыл үйдің моншағын, күндіз ұрлап, түнде тақ» деген мысқыл сөз ұрлықтың немесе жасырын қиянаттың күндіз де, түнде де жасырын қалмайтынын, жақын адамдар арасындағы көзбояушылықтың ақыры күлкілі әрі масқара болатынын тұспалдайды.
Көшпелі тұрмыс, сақтық және адам психологиясы
Күндізгі жарық пен түн мезгілі адамның сақтығы мен тапқырлығын да сынайды. «Түнде ұшқыныңды жасыра біл, күндіз түтініңді жасыра біл» деген қағида кез келген жағдайда сақ әрі байқағыш болуды, жаугершілік немесе қауіп төнген сәтте өзіңді сездірмеудің амалын меңгеруді талап етеді. Түнде оттың ұшқыны көзге бірден шалынса, күндіз көкке көтерілген түтін алыстан менмұндалайды. Сонымен қатар «Арық атты түсте бақ, қарғып тұрса – қанатың» мақалы шаруақорлыққа, күннің ең жылы уақытында мал күтімін үзбей, көмекке мұқтаж көлікті дер кезінде баптауға үндейді.
Өмірлік жол мен қашықтықты «Түскі асқа түстік жердегі келеді; кешкі асқа күндік жердегі келеді» деп күн қозғалысымен байланыстыру көшпелі қазақтың уақытты қашықтықпен өлшеген шеберлігін танытады. Ал «Қатыны өлген мен байы өлген қосылса: күндіз екеу, түнде төртеу» мәтелі сырттай жұп көрінгенімен, қараңғы түсіп, ойға шомғанда әрқайсысының көңілінде бұрынғы өткен жарының елесі қалатынын терең психологиялық сезіммен бейнелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Ақсақ қой түстен кейін маңырайды» мәтелі қандай мағынада айтылады?
Жауап: Бұл сөз топтан, ортақ қимылдан қалып қойып, істің негізгі мәні өтіп кеткен соң ғана араласатын, уақытында үн қатпай, бәрі тынғанда барып дау шығаратын жайбасар адамдарға қатысты қолданылады.
Сұрақ: «Түнде ұшқыныңды жасыра біл, күндіз түтініңді жасыра біл» мақалы нені үйретеді?
Жауап: Нақыл кез келген орта мен жағдайда ұстамдылықты, құпияны сақтай білуді және сақтық шараларын мезгілге қарай бейімдеуді меңзейді. Әр уақыттың өзіне тән қаупі мен көрінетін белгісі барын ескертеді.
Сұрақ: «Қатыны өлген мен байы өлген қосылса: күндіз екеу, түнде төртеу» дегеннің мәні не?
Жауап: Бұл адам жанының сырын ашатын психологиялық мақал. Күндізгі күйбең тірлікте жаңа шаңырақ құрған екі жан бірге жүргенімен, түнде жалғыз қалғанда өткен өмірі мен бұрынғы жұбайларын еске алып, іштей өткен күнмен өмір сүретінін көрсетеді.
Сұрақ: Қазақ мақалдарында түскі уақыт неліктен қашықтық өлшемі ретінде алынған?
Жауап: Көшпелі қазақ уақыт пен жолды тығыз байланыстырған. «Түстік жер» — күн арқан бойы көтеріліп, тал түске жеткенше жүріп өтуге болатын қашықтықты, ал «күндік жер» — таңнан кешке дейінгі жүрісті білдірген. Осы арқылы қонақтың келу мезгілі мен қонақжайлық қамы алдын ала белгіленген.
SEO ақпараты
SEO title: Күндіз туралы қазақ мақал-мәтелдері және олардың мән-мағынасы
Meta description: Күндіз, уақыт қадірі және күндізгі тіршілік пен түннің айырмасы жайлы қазақ мақал-мәтелдері. Халық даналығының мән-мағынасы мен түсіндірмесі.
Focus keyphrase: күндіз туралы мақал-мәтелдер