Әділдік пен туралық туралы мақал-мәтелдер және олардың мәні
Адалдық пен туралық — кісілік келбетті айқындайтын басты қасиеттер. Қай дәуірде болсын, жеке бастың мүддесінен ел алдындағы ақиқатты жоғары қою үлкен парасат пен табандылықты талап еткен. Сөзіне берік, ісіне тура жандарды қастерлеген бабалар өсиеті бүгінде өмірлік бағдар ретінде маңызын жойған жоқ.
Әділ туралы мақалдар жинағы
Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер. Адам баласын «әділ» дер.
***
Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ.
***
Әділдік болмай, адамдық болмас.
***
Турашылдың таразысы тең.
***
Тура сөйлеген – туғанына жақпас, туғанына жақса – тура сөйлемес.
***
Тураның жолы – тар, бұраның жолы – кең.
***
Әділ би халық үшін, Залым би құлқын үшін.
Түсіндірме: нақылдардың мағыналық қатпарлары
Әділдік — адамдықтың өлшемі
«Әділдік болмай, адамдық болмас» деген қағида кез келген қоғамның рухани діңгегін айшықтайды. Кісінің бойында қанша білім не күш болса да, ар таразысы түзу болмаса, шынайы адамдық деңгейге жету мүмкін емес. Ал «Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер. Адам баласын «әділ» дер» деген сөз табиғи соқыр сүйіспеншіліктен гөрі, парасатты сын мен шынайы бағаның адам баласына тән ең жоғары қасиет екенін ұқтырады.
Билік пен туралық жауапкершілігі
Ел ісіне араласып, төрелік айту — жеке бастың туыстық не пенделік байланысынан ада болуды міндеттейді. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» және «Әділ би халық үшін, Залым би құлқын үшін» деген нақылдар билік тізгінін ұстаған жанның жеке мүдде мен көптің ақысын қалай айыруы керектігін айқын көрсетеді. Шешім шығарушы тарап өз нәпсісіне немесе жақынына бұра тартса, ел бірлігі мен сеніміне сызат түседі.
Тура жолдың ауыртпалығы мен құны
«Тураның жолы – тар, бұраның жолы – кең» және «Тура сөйлеген – туғанына жақпас, туғанына жақса – тура сөйлемес» деген ойлар шындықты ту етудің оңай еместігін баяндайды. Өтірік пен айла көп жағдайда ыңғайлы көрінгенімен, оның түбі күмәнді. Ақиқатты айтқан кісі кейде ең жақынына да жақпай қалуы мүмкін. Дегенмен «Турашылдың таразысы тең» екені анық: ұзақ мерзімді тұрғыда шыншылдық пен әділ өлшем ғана абырой әкеледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен туралық туысқандық қатынастарға қайшы келіп жатады?
Пендешілік табиғат көбіне өз жақынын жақтап, оның кемшілігіне көз жұмуға бейім тұрады. Сондықтан істің ақиқатын тура айту жақын адамның көңіліне тиіп, реніш тудыруы мүмкін. Нағыз әділдік кез келген байланыстан жоғары тұратындықтан, туысқа жағу мен тура сөйлеу көбіне бір арнаға сыймайды.
Мақалдардағы «таразы» ұғымы нені меңзейді?
Бұл жердегі таразы — адамның ішкі ар-ұжданы мен іс-әрекетіндегі тепе-теңдіктің белгісі. Төрелікте немесе күнделікті қарым-қатынаста біржақтылыққа бой алдырмай, екі жақтың да жағдайын тең қарау турашыл адамның басты сипаты болып табылады.
Неліктен қиянатсыз тура жол «тар» деп сипатталады?
Адал жүріп-тұру қатаң тәртіпті, нәпсіні тыюды және ар алдындағы шектеулерді сақтауды талап етеді. Бұл бағытта жалғандық пен қулыққа орын жоқ, сондықтан оның мүмкіндіктері «тар», бірақ мақсаты айқын әрі таза.
Түйін
Әділдік туралы халық нақылдары — жеке тұлғаның ар-намысы мен қоғамдық келісімнің берік шарты. Қиындыққа қарамастан тура жолдан таймау кісіні парасат биігіне көтеріп, ел алдындағы беделін сақтайды.