Қазақ ұғымында болат — тек от пен балқытудан өткен металл атауы ғана емес, адамның қайсарлығын, ерік-жігері мен мызғымас ішкі рухын айшықтайтын ерекше өлшем. Ата-бабамыз жауынгерлік қару-жарақтың сапасын да, адам баласының тағдыр сынына төтеп берер қасиетін де осы асыл темірмен қатар қойып саралаған. Төмендегі мақалдар мен нақылдарда болаттың табиғаты арқылы мінездің беріктігі, төзім мен шектен тыс қаталдықтың салдары шебер өрілген.
Болат туралы мақалдар жинағы
Болат қайнауда шынығады, батыр майданда шынығады.
***
Болат бүгілмес, шорт сынар.
***
Болған іске болаттай бол.
***
Болат біз қап түбінде жатпас.
***
Болат қынға тоқтайды, тентек топқа тоқтайды, жомарт жоққа тоқтайды.
***
Еменнен қатты ағаш жоқ, Көп жатса жерде дерт ілер; Болаттан қатты темір жоқ, Тасқа салса кертілер.
***
Болат сынады, темір шіриді.
Қиындық пен сынақтың адамды шыңдауы
«Болат қайнауда шынығады, батыр майданда шынығады» деген нақыл нағыз азаматтық кемелденудің жолын дәл көрсетеді. Темір отқа түсіп, соғылып, суға суарылмайынша өткір әрі төзімді болатқа айналмайды. Сол секілді адам да өмірдің күрделі белестерінен, қиыншылықтары мен сынақтарынан өткенде ғана рухы берік, жаны мықты тұлға ретінде қалыптасады. Жайлы ортада емес, нағыз күрес алаңында ғана адамның шынайы әлеуеті мен мінезі айқындалады.
Қаттылық пен икемділік арасындағы тепе-теңдік
«Болат бүгілмес, шорт сынар» және «Болат сынады, темір шіриді» деген тәмсілдер мінез табиғатын терең психологиялық қырынан талдайды. Қарапайым темір жұмсақ болғандықтан иіледі, бірақ тозып, тот басып шіриді. Ал болат таза әрі қатты болғандықтан майыспайды, алайда шектен тыс қысым түскенде морт кетеді. Бұл ойдың астарында тым қатты, ымыраға келмейтін, иілгіштігі жоқ қасарысқан мінездің де өз осалдығы бар екенін ескерту жатыр. Сонымен бірге, тасқа тисе болаттың да кертілетіні («Болаттан қатты темір жоқ, Тасқа салса кертілер») дүниедегі ешбір күштің шексіз еместігін, кез келген шектен шыққан қаттылықтың да өз шегі барын меңзейді.
Дара қасиет пен шындықтың бүркеусіз көрінуі
«Болат біз қап түбінде жатпас» деген сөз тектілік пен дарынның, өткір ақыл мен ақиқаттың ешқашан тасада қалмайтынын білдіреді. Тұйықталған кеңістік қанша қалың болса да, болаттың сұсы мен өткір ұшы сыртқа теппей қоймайды. Адам бойындағы шынайы қабілет, асыл мінез немесе бүркемеленген шындық ерте ме, кеш пе өз бағасын алып, қоғамда көрініс табады.
Өмір соққысына қарсы сабыр мен шектеу мәдениеті
Өткенге өкініп, бармақ тістеу адамды рухани тұрғыда тоздырады. Осындай сәттерде қазақ «Болған іске болаттай бол» деп тоқтау салады. Бұл — қолдан кеткенге салы суға кетпей, тағдыр жазғанына болаттай бекем тұрып, төзімділік танытудың өсиеті. Ал «Болат қынға тоқтайды, тентек топқа тоқтайды, жомарт жоққа тоқтайды» деген тіркес кез келген күш пен еркіндіктің белгілі бір қалыпқа, тәртіпке бағынуы тиіс екенін паш етеді. Ең өткір қылыш қынға түскенде сабыр тапса, еркінсіген мінез ортаның заңы мен көпшіліктің сынына тоқтайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Болат сынады, темір шіриді» мақалының басты астары неде?
Бұл жерде екі түрлі табиғат пен мінез қатар салыстырылған. Болат — асыл, таза, бірақ қатты соққыдан бірден сынатын қайсар мінездің бейнесі. Ал темір — төзімсіз, сыртқы ортаның әсеріне тез көніп, бірте-бірте шіріп тозатын жасық мінездің символы. Мақал адамды жасық болып білінбей шірігенше, текті әрі адал ұстанымымен өмір сүруге үндейді.
«Болат қынға тоқтайды» деген тіркестің тәрбиелік мәні қандай?
Өткір қару қынсыз жүрсе, қауіп төндіреді. Сондықтан оны ұстайтын және шектейтін қын қажет. Сол сияқты кез келген асау мінез, өр көкіректік пен тентектік көптің алдында, қоғамдық талап пен тәртіптің алдында ғана сабасына түседі деген мағынаны білдіреді.
«Болат біз қап түбінде жатпас» мәтелі бүгінгі күнде қандай мағынада айтылады?
Бұл сөз көбінесе адамның ішкі қабілетіне, білімі мен талантына қатысты қолданылады. Шын мәніндегі кәсіби шеберлік пен биік парасат қанша жерден көлеңкеде қалдырылғысы келсе де, уақыт өте келе өз биігінен жарқырап көрінеді.
Ата-бабаларымыз болатты сөз өнеріне арқау ете отырып, ұрпағына өткірлікпен қатар сабырды, қайсарлықпен бірге парасатты серік етуді аманаттаған. Төзімді шыңдап, келеңсіз іске болаттай бекем болу — адамның өмірлік бағыты мен ішкі ар-ожданының беріктігін сақтайтын басты тірегі.