Қазақ дүниетанымында ептілік пен ұқыптылық — адамның кісілік келбеті мен өмір сүру қабілетінің өлшемі саналған. Көшпелі тұрмыста қарапайым шаруаның өзін жауапкершілікпен атқара алмаған бейқамдық қатаң сыналған. Олақтық көбінесе құлықсыздық пен үйренуге деген талпыныстың жоқтығы ретінде бағаланып, ел аузында өткір мақал-мәтелдер арқылы нақылға айналған.
Олақтықты мінейтін халық мақалдары
Олаққа аяқ ауыр.
***
Олақтың қолы – қисық.
***
Олақтың қолы қисық, сөзінің жөні қисық.
***
Олаққа оңай жоқ.
***
Олақтың қолынан іс келмес.
***
Олақтың ісі – шала.
***
Олақтың тілі – ұзын.
***
Олақтан шебер шықпас.
***
Олақ адам орақ танымас.
Істің нәтижесіздігі мен бос сөздің белең алуы
Қолынан дәнеңе келмейтін адамның көбіне тіліне сүйенетінін халық ерте байқаған. «Олақтың тілі – ұзын» немесе «Олақтың қолы қисық, сөзінің жөні қисық» деген тұжырымдар нақ осы мінезді дәл басады. Еңбекпен нәтиже көрсете алмаған жан кемшілігін қызыл сөзбен жасыруға тырысады, өзгелерді орынсыз сынап, дау қуады. Алайда «Олақтың ісі – шала» демекші, сөзі көптің ісі ешқашан толық бітпейді, бастағаны аяқсыз қалады.
Құрал мен жағдайды кінәлау: Сылтаудың астары
Өз кемшілігін мойындағысы келмейтін адам әдетте кінәні сыртқы жағдайлардан немесе жұмыс құралынан іздейді. «Олақ адам орақ танымас» нақылы — епсіз адамның әуелі ұстаған тетігін, сайманын жарата алмай жалтақтайтынын әшкерелейтін теңеу. Құралды дұрыс қолдана алмау мен жұмыстың ретін білмеу адамды сылтаушылдыққа алып келеді. Түптеп келгенде, «Олаққа оңай жоқ», өйткені ниеті мен ебі жоқ адамға кез келген қарапайым тапсырма күрделі түйткіл болып көрінеді.
Қимылдың өнімсіздігі мен ауырлығы
Халық «Олаққа аяқ ауыр» деп, адамның физикалық салмағын емес, оның қимылының берекесіздігі мен пайдасыз әрекетін айтқан. Істің ретін, жүйесін түсінбейтін жан бір шаруаны бітіру үшін он басып, әрі-бері сенделеді. Артық қимыл шаршатады, бірақ өнім бермейді. Мұндай адамның жүрісі мағынасыз, басымы аз, қозғалысы ауыр болып көрінетіні сондықтан.
Олақтықты жеңудің жолы: Шеберлік қалай қалыптасады?
«Олақтан шебер шықпас» деген сөз талпынысы жоқ, үйренуге бет бұрмаған адамға қатысты қатал ескерту. Ешкім шебер болып тумайды; шеберлік — тынымсыз жаттығудың, қатені түзеудің және төзімділіктің жемісі. Егер адам өз бойындағы олақтық пен еріншектікті жеңіп, істің әдісін меңгеруге ұмтылса, бастапқы икемсіздік біртіндеп тәжірибе мен шынайы шеберлікке ұласады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Олаққа аяқ ауыр» деген сөз қандай мағына береді?
Бұл тіркес адамның дене жағдайына емес, оның әрекетіне қатысты айтылады. Істің жөнін білмейтін жан артық сенделіп, көп қимылдап шаршайды, бірақ өндіріп ештеңе тындырмайды. Мақалдағы «аяқ ауыр» — берекесіз әрі ауыр жүрістің тұспалы.
Неліктен олақ адамға қарапайым шаруаның өзі қиын болып көрінеді?
«Олаққа оңай жоқ» делінгендей, ептілік пен жүйе болмаған жерде кез келген ұсақ-түйек жұмыс қиындық тудырады. Әдіс-тәсілді білмеу және үйренуге еріну адамға қарапайым нәрсені де күрделі етіп көрсетеді.
Олақтық туа бітетін мінез бе, әлде кейін пайда бола ма?
Олақтық — адамға табиғаттан берілген үкім емес, көбінесе еріншектік пен білім-дағдының аздығынан туатын құбылыс. Талпынып, құрал мен істің көзін тапқан адам кез келген епсіздікті жеңіп шыға алады.