Адам баласы үшін күш — өмір сүрудің, қиындықты еңсерудің және мақсатқа жетудің басты құралы. Алайда халық ұғымындағы күш тек бұлшықеттің немесе білектің қарымымен ғана өлшенбейді. Ол — рухани қайрат, тәуекелге бел буу, әділдікті қорғау және қоғам алдындағы жауапкершілік. Дана бабаларымыз «Ақыл – жастан, асыл – тастан, күш – білектен» деп күштің қадірін білсе де, оны үнемі парасатпен бақылап отыруды өсиет еткен.
Күш туралы мақал-мәтелдер тізімі
Алыстан шабынған ердің күші қайтар.
***
Күш атасын танымас.
***
Ердің асылы күшінен білінеді, қатынның асылы ісінен білінеді.
***
Тәуекелдің нары күшті.
***
Күшің болса – жерге жық.
***
Күшің болса – сүйенерің.
***
Күшті болсаң – көпке жақ.
***
Күштіге – заң жоқ.
***
Күштіге күш жетпес.
***
Күшіңді іске жұмса.
Түсіндірме: күш ұғымының қыр-сыры
Күштің қатері және шектен шығуы
Күш ақылдың бақылауынан шығып, менмендікке ұласқан сәтте қауіпті құралға айналады. «Күш атасын танымас» деген сөз ашуға, билікке немесе соқыр қайратқа мастанған жанның жақын-жұрағатын, ар-ұятын да ұмытып кететінін көрсетеді. Ал «Күштіге – заң жоқ» нақылы қоғамдағы теңсіздікті, ықпалы мен билігі зор тұлғалардың кейде жалпыға ортақ ережені белшеден басып, әділетсіздікке жол беретін ащы ақиқатын әшкерелейді. Сонымен қатар, кез келген үстемдіктің де шегі бар екенін «Күштіге күш жетпес» деген ескерту айқындай түседі.
Қайратты орынды жұмсау мен парасат
Бойындағы қуатты тиімді пайдалана білу — үлкен өнер. «Алыстан шабынған ердің күші қайтар» деген тұжырым адам өз мүмкіндігін шамалап, күш-қуатын алдын ала реттей білмесе, межеге жетпей титықтап қалатынын білдіреді. Нағыз мәртебе күштің барлығында емес, оның іске асқанында: «Күшіңді іске жұмса» және «Ердің асылы күшінен білінеді, қатынның асылы ісінен білінеді» деген сөздер бос мақтаннан гөрі нақты нәтиже мен еңбектің маңыздылығын дәріптейді. Адамның қажыр-қайраты өзіне сенім береді, сондықтан да «Күшің болса – сүйенерің» және «Күшің болса – жерге жық» деп қайраттылыққа жігерлендіреді.
Рухани қуат пен көпшілікке қызмет ету
Күш тек тән қуатымен шектелмейді. «Тәуекелдің нары күшті» нақылы жүрек жұтқан батылдық пен ішкі сенімнің кез келген физикалық кедергіден әлдеқайда басым түсетінін дәлелдейді. Нағыз ерлік пен мықтылықтың шыңы — сол күшті халықтың игілігіне бағыттау. Осыны түйіндеген бабалар «Күшті болсаң – көпке жақ» деп, күш-қуаттың мәні әлсізге қорған болып, ел мүддесіне қызмет етуде екенін өсиет еткен.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Неліктен «Күш атасын танымас» деп айтылған?Жауап: Бұл нақыл күштің соқыр әрі сезімге бағынбайтын сипатын білдіреді. Егер күш ақылмен және тәрбиемен тежелмесе, адам ең жақын жандарын да елемей, қатыгездікке бой алдыруы мүмкін екенін ескертеді.
Сұрақ: «Тәуекелдің нары күшті» мақалы нені меңзейді?Жауап: Мұндағы «нар» — зор қуаттың белгісі. Мақал адамның батыл шешімі, ішкі сенімі мен тәуекелге бел байлауы кез келген ауыр жүк пен қиындықты жеңетін ең ұлы күш екенін сипаттайды.
Сұрақ: «Күштіге – заң жоқ» сөзі қандай жағдайда айтылады?Жауап: Бұл сөз қоғамдағы құқықтық әділетсіздік пен теңсіздік көрініс тапқанда, билігі немесе қауқары басым адамдардың жазадан құтылып кететін шындығын сынау ретінде қолданылады.
Сұрақ: Адам бойындағы күшті қалай дұрыс пайдаланған абзал?Жауап: Халық даналығы күшті босқа сарп етпей, нақты еңбекке бағыттауды («Күшіңді іске жұмса») және жеке пайда үшін емес, елдің, қоғамның игілігі үшін жұмсауды («Күшті болсаң – көпке жақ») жөн көреді.