Қазақ дүниетанымында қант пен шекер тек күнделікті тұтынатын тәтті дәм ғана емес, адамның қанағатын, сөйлеу мәдениетін және мінез-құлқын бағамдайтын ерекше өлшем ретінде танылған. Сыйлы қонаққа ұсынылатын дәмнің сыпайылықпен, жылы сөзбен немесе жоқтықтағы қарапайым астың қадірімен астасып жатуы бабалар парасатының тереңдігін көрсетеді. Халық даналығы тәттілікті шектен тыс мақтау үшін емес, бар мен жоқтың парқын тану, тіл мәдениетін қастерлеу үшін сөз еткен.
Қант туралы мақал-мәтелдер
Жаяушылық тартқанда жүрмес есек ат болар, қарын қатты ашқанда қара талқан қант болар.
***
Тәрбиелі кісі — қант қосқан жармадай, Тәрбиесіз кісі — шаң боратқан арбадай.
***
Сел боп шекер жаумайды.
***
Ашығып жесең, нан да шекердей көрінеді.
***
Жылқының сүті — шекер, еті — бал.
***
Тіл — шекер, бала — кетер, байлық — бекер.
***
Шөлдегенде ішкен су шекер емей немене?
Түсіндірме
Қанағат пен мұқтаждықтың сыны
«Жаяушылық тартқанда жүрмес есек ат болар, қарын қатты ашқанда қара талқан қант болар», «Ашығып жесең, нан да шекердей көрінеді» және «Шөлдегенде ішкен су шекер емей немене?» деген нақылдар адамның қажеттілікке деген көзқарасын дәл сипаттайды. Тоқтықта адамның талғамы өсіп, асты менсінбеуі мүмкін. Ал таршылық пен мұқтаждық келген сәтте қарапайым талқан, қара нан немесе бір жұтым салқын су патшаның дастарқанындағы ең қымбат тәттіден де артық сезіледі. Бұл ойлар адам баласын қолда барды қадірлеуге, тоқшылықта тәубеден жаңылмауға үндейді.
Тәрбие мен адамгершілік парасаты
«Тәрбиелі кісі — қант қосқан жармадай, Тәрбиесіз кісі — шаң боратқан арбадай» деген теңеу мінез-құлық пен әдептің мәнін ашады. Қарапайым жармаға қант қосылғанда оның дәмі кіріп, жанға жағымды асқа айналатыны секілді, бойына тәрбие мен кісілік дарыған адам да қоғамға сондай жағымды әсер береді. Керісінше, әдепсіз адам өзі жүрген ортаны шаң бастырып, берекесін қашыратын арбаға ұқсатылады. Сондай-ақ «Сел боп шекер жаумайды» деген тәмсіл өмірде бар игіліктің оңайлықпен, дайын күйінде төгіле салмайтынын, бақтың бағасын білу керектігін ескертеді.
Сөз қадірі және өмірдің өткіншілігі
«Тіл — шекер, бала — кетер, байлық — бекер» мақалы өмірлік құндылықтардың аражігін айқындайды. Жылы сөз, шешендік пен көңілге медет болар тіл мәдениеті шекерге балану арқылы адамдар арасындағы ізгі қатынастың маңызы дәріптеледі. Ал «Жылқының сүті — шекер, еті — бал» нақылы көшпелі тұрмыстың басты байлығы болған жылқы малының қасиетін, оның өнімдерінің бағалы әрі емдік дәрежесін асқақтата бейнелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ мақалдарында қант сөзі көбіне қандай мағынада қолданылады?
Қант пен шекер сөздері тікелей дәмді білдіруден гөрі, аса құнды, жағымды, бойға қуат беретін қасиеттердің өлшемі ретінде кездеседі. Ол мінездің көркемдігін, жылы сөздің әсерін немесе мұқтаждықта табылған қарапайым астың қадірін бейнелеу үшін метафоралық мағынада алынады.
«Сел боп шекер жаумайды» деген нақыл нені аңғартады?
Бұл мәтел тәтті мен рақаттың, молшылық пен шаттықтың шексіз төгілмейтінін білдіреді. Адам өмірінде қиындық пен таршылықтың қатар жүретінін, жеңіл табысқа немесе дайын игілікке мастанбай, шынайы жағдайға сабырмен қарау керектігін меңзейді.
Неліктен шөлдегендегі су немесе қара нан шекерге теңелген?
Мұндағы басты мән — психологиялық және физиологиялық қанағат. Адамның аңсары ауған, мұқтаж болған кезінде кез келген қарапайым заттың бағасы күрт артады. Бұл теңеулер заттың өзіндік құнын емес, адам өміріндегі дер кезінде тиген пайдасы мен қадір-қасиетін көрсету үшін қолданылады.
Қант пен шекерге қатысты мақалдардың түпкі мазмұны — рухани тоқтық пен қанағатшылдық. Өмірдің дәмі дастарқандағы тәтті дәммен ғана емес, тілден шыққан жылы сөзбен, кісілік келбетпен және қолда бардың қадірін білумен өлшенеді.