Халық даналығында «кілт» тек темір құлыпты ашатын заттай бұйым ғана емес, адамның ішкі болмысын, өмірлік түйткілдердің түйінін және игілікке жету тетігін сипаттайтын терең ауыспалы бейне ретінде көрініс табады. Мақал-мәтелдер арқылы ата-бабамыз адамның ақылы мен парасатын, еңбекқорлығы мен бірлігін кез келген тосын қиындықты еңсеретін рухани құрал ретінде танытқан.
Кілт туралы мақал-мәтелдер
Бақыт кілті еңбекте, еңбек өмірді ажарлайды.
***
Кісідегінің кілті аспанда.
***
Ел – ырыстың кілті, Ер – ырыстың қорғаны.
***
Ашу — сөздің бұлты, Ақыл — сөздің кілті.
***
Алтын кілт әр есікті ашар.
***
Аяқ — азамат. Қол — мүлік, Бас — сандық, Тіл — кілт.
Түсіндірме
Тіл мен ақыл — адам құндылығының кілті
Адам баласының рухани әлемі көбіне сырт көзге жұмбақ. Ата-бабамыз адамның басын асыл қазына сақталған сандыққа, ал тілін сол сандықтың құлпын ашатын кілтке теңеген. Адам сөйлегенде ғана оның ой өрісі, ниеті мен парасаты ашылады. Сонымен қатар, ашу мен сабыр қатар келген сәтте сөздің мәнін жоғалтпай, мәселені шешудің кілті тек ақылға жүгіну екені айтылады. Бұлт күннің көзін қалай жапса, ашу да ақылды солай тұмшалайды; тек салмақты ой ғана түйткілдің шешімін таба алады.
Еңбек пен ынтымақ — береке кілті
Өмірдегі игілік пен бақыт адамға өздігінен келмейді. Оған апаратын бірден-бір жол — тынымсыз адал еңбек. Еңбек адамның тұрмысын түзеп, өміріне мән береді. Ал қоғамдық деңгейдегі берекенің кілті — ынтымағы жарасқан ел. Мақалда елдің тұтастығы мен татулығы бақ-дәулеттің қайнар көзі ретінде, ал ер азамат сол байлық пен тыныштықтың қорғаны ретінде сипатталады.
Өзгенің мүлкіне көз салмау — кісідегінің кілті аспанда
Бұл нақыл адамды қанағатшылдыққа, өз күшіне сенуге және біреудің қолындағы дүниеге қызықпауға үндейді. Өзгенің еншісіндегі нәрсеге қол созу көктегі нәрсеге қол созғанмен бірдей, яғни қол жетпейтін бос үміт. Адам бақытты да, байлықты да жат біреуден емес, өз қажыр-қайраты мен маңдай терінен іздеуі қажет.
Мүмкіндік пен құрал — алтын кілт әр есікті ашар
Бұл тұрақты тіркесті мақал өмірде зор мүмкіндік беретін күшті, беделді немесе тапқырлықты сипаттайды. Қиыннан жол табатын ұтымды амал немесе құнды қасиет кез келген жабық есікті ашып, көздеген мақсатқа жетуге мүмкіндік береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бас — сандық, тіл — кілт» теңеуі нені білдіреді?
Бұл теңеу адамның ой-өрісі мен сөйлеу мәдениетінің өзара байланысын көрсетеді. Бас — білім, ақыл мен құпия сақталатын қойма, ал тіл — сол байлықты сыртқа шығарып, өзгелерге танытатын құрал. Адамның кім екені оның сөйлеген сөзінен көрінеді.
«Кісідегінің кілті аспанда» деген мақалдың негізгі тәрбиелік мәні неде?
Мақалдың түпкі ойы — қанағат пен дербестікке баулу. Өзгенің дәулетіне көз тігу нәтиже бермейді, оған жету аспанға қол созғанмен тең. Сондықтан адам өз несібесін өз еңбегімен табуы тиіс.
Неліктен ақыл сөздің кілті ретінде көрсетілген?
Өйткені ойланбай, ашумен айтылған сөз шындықтың бетін бүркеп, түсініспеушілік тудырады. Тек сабыр мен ақыл ғана сөздің парқын ашып, даулы мәселені оңтайлы шешуге жол ашады.