Көшпелі тіршілікте ыдыс-аяқ пен сақтау құралдарының ішіндегі ең қолайлысы, ең төзімдісі – қап пен дорба болған. Астық пен жүннен бастап, түрлі тұрмыстық мүлікті бүктеусіз сақтап, көш-қон кезінде теңдеуге ыңғайлы бұл бұйым күнделікті тірліктің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда халық оны тек заттық құрал ретінде ғана көрмей, адамның мінез-құлқын, ақиқаттың сырын, еңбектің нақты өтеуін сипаттайтын терең философиялық символ ретінде бағалаған.
Қап пен дорба туралы мақал-мәтелдер
Болат біз қап түбінде жатпас.
***
Алыстан арбалағанша, жақыннан дорбала.
***
Біз де қатын болармыз, қапқа тары салармыз.
***
Қапқа түскен қатындікі.
***
Ешкі сойғанның екі малы бар: мүйізі – пышағына сап, терісі – мосысына қап.
***
Ат дорба түбін иіскемей, ат тоймайды.
***
Болат кездік қап түбінде жатпайды,Ақылы жоқ жаманды егеулеп тұрсаң, батпайды.
***
Болат пышақ қап түбінде жатпайды.
Тұрмыстық атаулардың астарындағы терең мағына
Жасырын қалмайтын шындық пен қабілет
Қап пен өткір заттың (біз, кездік, пышақ) қарама-қайшылығы – қазақ сөз өнеріндегі ең жиі ұшырасатын бейнелі теңеу. Матадан немесе жүннен жасалған қап өткір темірді қанша жасыруға тырысқанмен, жүзі сәл ғана қозғалса, матаны тесіп сыртқа ұмтылады. Осы табиғи құбылыс арқылы бабаларымыз адам бойындағы шынайы дарынды, жасыруға келмейтін ақиқатты меңзеген. Қандай да бір зорлық немесе кедергі туса да, шынайы білім мен өнер ешқашан тасада қалмайды, өз жолын тауып, жұрт назарына ілігеді.
Қолдағы нақты нәтиже мен меншік
«Қапқа түскен қатындікі» деген сөз шаруашылықтағы нақты нәтижені бекітуді көрсетеді. Егістікте тұрған астық немесе қырда жүрген мал – әлі толық қолға тимеген, табиғаттың түрлі тосын мінезіне тәуелді дүние. Тек жиналып, тазартылып, қапқа салынған өнім ғана отбасының шынайы меншігіне, қоймадағы азығына айналады. Бұл қағида кез келген істі тек бастап қана қоймай, соңына дейін жеткізіп, түпкі нәтижеге қол жеткізу керектігін еске салады.
Өмірлік сабақтастық пен шаруаға бейімделу
Қарапайым тұрмыстық заттар сонымен қатар адамның өмірлік кезеңдерін бағамдауға да негіз болған. Жас қыздар мен жаңа түскен келіндердің болашаққа деген үміті мен сенімі «қапқа тары салу» ісімен астасып жатыр. Мұндағы ой – уақыты келгенде әр адамның өз шаңырағын тіктеп, өз қолымен шаруа жүргізіп, берекелі отанасы болатынына деген нық сенім.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Болат біз қап түбінде жатпас» сөзі қандай жағдайда айтылады?
Бұл сөз адамның ерекше қабілеті, ақылы немесе ұзақ уақыт жасырылған ақиқат сөздің бәрібір елге танылатынын білдіргенде қолданылады. Шын талантты қанша тасаласаң да, уақыты келгенде жарқырап көрінеді.
«Қапқа түскен қатындікі» нақылының қазіргі мағынасы қандай?
Бұл – кез келген еңбектің тек нақты нәтижесі ғана сенімді табыс болып саналатынын көрсететін ой. Істі жарты жолда қалдырмай, толық пысықтап, қоржынға салғандай бекемдегенде ғана ол сенің игілігіңе айналады.
«Алыстан арбалағанша, жақыннан дорбала» нені аңғартады?
Бұл мақал қанағат пен тиімділікке шақырады. Алыстағы белгісіз, қол жеткізуі қиын мол олжаның соңынан шабылғанша, жақын жердегі нақты, қолма-қол тиетін шағын нәтижені місе тұтып, үнемдеп пайдаланудың ұтымды екенін білдіреді.
Түйін
Қап пен дорба төңірегіндегі мақалдар – көшпелі қазақтың тұрмыс тәжірибесінен туған дала философиясы. Қарапайым заттар арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынасты, еңбектің қадірін және әділдіктің салтанат құруын дәл бейнелеген бұл нақылдар бүгінгі күнде де өміршеңдігін жоғалтқан жоқ.