Кез келген қоғамның тірегі – әділдік пен ішкі ынтымақ. Қазақтың дәстүрлі құқықтық мәдениетінде дау-шарды шешу тек жазалау тетігі емес, ең алдымен ағайын арасын ажыратпай, ел бүтіндігін сақтаудың жолы ретінде қарастырылған. Дауласқан тараптарды табыстырып, кесімді сөз айту үлкен абыроймен қатар ауыр жауапкершілікті жүктеген. Осы терең ұғымның барлық қыры халық даналығынан шыққан төрелік туралы нақылдарда жинақталған.
Төрелік туралы мақал-мәтелдер
Билік айтқан би емес, бітім айтқан би.
***
Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ.
***
Төрелік айтқан – тоқтам айтқан.
***
Төрелік айту – оңай, тоқтам табу – қиын.
***
Би екеу болса – дау төртеу.
***
Би бол, би болмасаң би түсетін үй бол.
***
Досыңды жоғалтсаң – бір өкініш, төрелікті жоғалтсаң – мың өкініш.
***
Төрелікке тоқтаған ел тозбайды.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық жіктелуі
1. Әділдік пен бейтараптықтың салмағы
Төреші мен шешім қабылдаушы тұлғаның ең басты қасиеті – ешкімнің ығына жығылмау. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген ұстаным туыстық, жеке мүдде немесе жақындық әділ үкімге кедергі болмауы тиіс екенін қатаң ескертеді. Жақын адамына бұра тартып, қиянат жасаған жанның адамгершілік өзегі жойылады деп есептелген. Ал «Досыңды жоғалтсаң – бір өкініш, төрелікті жоғалтсаң – мың өкініш» сөзі жеке қарым-қатынастың үзілуінен гөрі, қоғамдағы әділеттілік қағидасының тапталуы әлдеқайда ауыр қасірет екенін ұқтырады.
2. Жай ғана кесім емес, бітім табу өнері
Дауды шешу – бір тарапты жеңімпаз, екіншісін жеңілген қылып шығару ғана емес. «Билік айтқан би емес, бітім айтқан би» қағидасы нағыз шеберліктің даугер мен жауапкерді табыстыруда жатқанын меңзейді. Сондай-ақ «Төрелік айту – оңай, тоқтам табу – қиын» және «Төрелік айтқан – тоқтам айтқан» сөздері кез келген шешімнің толыққанды тыныштық әкелуі оңай шаруа еместігін айғақтайды. Екі жақ та шын жүректен қабылдаған тоқтам ғана кек пен өшпенділікті түбегейлі тыяды.
3. Қоғамдық бірлік және келісімге бағыну
Әділ тоқтам шыққаннан кейін оны мойындай білу – парасаттылық пен мәдениеттің белгісі. «Төрелікке тоқтаған ел тозбайды» нақылы тәртіп пен бітімге мойынсұнған жұрттың іштей ірімей, берекесін сақтайтынын білдіреді. Керісінше, билік орталығы көбейіп, әркім өз бетінше үкім айта бастаса, береке кетеді. Бұл жайт «Би екеу болса – дау төртеу» деген сөзбен бейнеленген. Ал «Би бол, би болмасаң би түсетін үй бол» нақылы әрбір азаматты не әділ төреші боларлық қасиет жинауға, не әділдікке құрметпен қарап, даналық пен тоқтамды қадірлейтін орта қалыптастыруға шақырады.
Қазіргі қоғам және медиация мәдениеті
Бүгінгі таңда сот төрелігі мен дауларды баламалы шешу (медиация) саласында осы көне қағидалардың өзектілігі арта түсті. Екі жақты соттастырып, өштестірудің орнына ортақ мәміле мен бітімге келтіру – қазіргі құқықтық мемлекеттің басты бағыттарының бірі. Төрелік мақалдары жай ғана сөз өнері емес, жеке адамнан бастап тұтас ұлт деңгейінде дауды бейбіт реттеудің мәдени негізі болып табылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Төрелік айтқан – тоқтам айтқан» деген нені білдіреді?Бұл жердегі тоқтам сөзі – дауды созбалаңға салмай, мәселенің түпкі түйінін шешіп, екі жақты біржола тыныштандыратын кесімді әрі байыпты шешімді білдіреді.
Неліктен бітім биліктен жоғары бағаланған?Өйткені сыңаржақ билік бір тарапқа наразылық қалдыруы мүмкін. Ал бітім – қос тараптың өзара ризалығымен келетін татулық. Сондықтан «Билік айтқан би емес, бітім айтқан би» делінген.
«Би бол, би болмасаң би түсетін үй бол» сөзінің өсиеті қандай?Бұл – қоғамда ақыл тоқтататын, ел сыйлайтын беделді тұлға болуды, ал егер оған қабілет жетпесе, әділ сөзді қадірлейтін, ақылға тоқтайтын салиқалы орта құруды өсиеттейді.
Бұл мақалдардың заманауи медиациямен байланысы бар ма?Иә, тікелей байланысты. Қазақ төрелігінің түпкі мақсаты жазалау емес, дауды бітіммен аяқтау болғандықтан, бұл бүгінгі татуластыру және медиация қағидаларымен толық үндеседі.
Түйін
Төрелік туралы мақалдар – әділдіктің, ар-ождан мен ел бірлігінің ғасырлар бойы сүзгіден өткен өлшемі. Ақиқаттан аттамау, кек қумай бітімге келу және әділ тоқтамды қастерлеу – кез келген заманда қоғамдық тұрақтылықтың мызғымас негізі болып қала береді.