Адам болмысы мен мінез-құлқы күнделікті қайталанатын әрекеттерден, яғни қалыптасқан дағдылардан құралады. Тұрақты іс-қимыл бірте-бірте адамның ішкі табиғатына айналып, оның тағдырын айқындайды. Қазақ халқының мақал-мәтелдерінде әдеттің жеке тұлғаны қалыптастырудағы рөлі, жақсы мен жаман дағдының салдары терең зерделеніп, келер ұрпаққа өсиет ретінде қалдырылған.
Әдет туралы мақалдар
Бір еңбек еткен екі етеді, екі еткен әдет етеді.
***
Ауру қалса да, әдет қалмайды.
***
Әдет – әдет емес, жөн әдет.
***
Алты күн аш болсаң да, атаңның әдетін қойма.
***
Әдеттің озығы бар, тозығы бар.
***
Аурудан әдет жаман.
***
Адам — әдет құлы.
***
Ел өзгерсе де, әдет өзгермейді.
Түсіндірме: мақалдардың мән-мағынасы
Жөн әдеттің тәрбиелік күші
Халық танымында кез келген әдет бірдей бағаланбаған. Бабаларымыз «Әдет – әдет емес, жөн әдет» деп, тек игілікке бағытталған, қоғамға да, адамның өзіне де пайдасы бар қасиеттерді ғана «жөн әдет» ретінде қабылдауды ұсынған. Еңбекқорлық, ерте тұру, үлкенге құрмет көрсету сынды дағдылар жүйелі түрде қайталанғанда ғана орнықты мінезге айналады. Бұл ой «Бір еңбек еткен екі етеді, екі еткен әдет етеді» деген тәмсілде анық көрінеді: кез келген іс бастапқыда қиын көрінгенімен, қайталана келе бойға сіңіп, өмірлік дағдыға айналады.
Ауру мен әдеттің айырмасы
Қазақ даналығы жаман әдеттің қаупін тән дертінен де жоғары қойған. «Ауру қалса да, әдет қалмайды» және «Аурудан әдет жаман» деген сөздер осы шындықты меңзейді. Денеге түскен дерт белгілі бір уақытта емделіп, жазылып кетуі мүмкін. Ал адам бойында тамыр жайған теріс әдет (мысалы, жалқаулық, өтірік айту) тұлғаның ерік-жігерін бірте-бірте әлсіретіп, оны өз ырқына бағындырады. «Адам — әдет құлы» делінуі де осы тәуелділікті дәл көрсетеді: жаман әдет адамның қадір-қасиетін кемітіп, өмір жолын қиындатады.
Әдеттің озығы мен тозығы
Уақыт бір орында тұрмайды, қоғам мен өмір салты жаңарып отырады. «Әдеттің озығы бар, тозығы бар» деген мақал адамды сарапшылдыққа, парасатты таңдау жасауға бағыттайды. Өз заманының талабына жауап бермейтін, кертартпа әдеттерден арылып, керісінше, адамның адамдық қалыбын сақтайтын, игілікке бастар салт-дәстүрді берік ұстану маңызды. Сондықтан «Алты күн аш болсаң да, атаңның әдетін қойма» деген нақыл ескілікті соқыр сеніммен ұстануды емес, ата-бабадан келе жатқан мәдениетті, тектілік пен кісілік қағидаларды қандай қиын жағдайда да сақтап қалуды міндеттейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен жаман әдет аурудан да қауіпті саналған?Тән сырқаты уақыт өте емделуі немесе өздігінен жазылуы мүмкін. Ал теріс әдет адам санасына, мінезіне терең еніп, ішкі тәуелділікке ұласады. Одан арылу үлкен ерік-жігерді талап етеді. Жаман қылық адамның беделін түсіріп, тағдырын бүлдіретіндіктен, халық оны дерттен де қатерлі деп бағалаған.
«Атаңның әдетін қойма» деген сөз нені меңзейді?Бұл жердегі негізгі мағына – ата-бабадан мұра болып келе жатқан кісілік, тектілік, қонақжайлылық секілді ұлттық құндылықтар мен жоғары моральдық қасиеттер. Мақал таршылық немесе ауыртпалық кездескен күннің өзінде адамгершілік принциптерден айнымау керектігін ескертеді.
Әдеттің озығы мен тозығы қалай ажыратылады?Қоғам дамыған сайын кейбір ескірген әдеттер мен салттар өз мәнін жоғалтып, тозыққа айналады. Ал заман ағымына сай, адамның тұлғалық өсуіне және қоғамның өркендеуіне қызмет ететін пайдалы дағдылар озық әдет болып қала береді. Даналық – осы екеуінің арасын ажырата білуде.
Қорытынды
Әдет туралы қазақ мақал-мәтелдері адамға өз өмірін, күнделікті таңдауын қадағалауға үндейді. Әрбір кішкентай іс-қимыл бірте-бірте мінезге, мінез тұтас адамның болмысына айналатындықтан, бойға тек жөн әдеттерді сіңіріп, жаман қылықтан ертерек арылу — саналы адамның басты парызы.