Көшпелі қоғам мен дәстүрлі қазақ дүниетанымында билік – артықшылық немесе шексіз үстемдік құралы емес, ең алдымен мойынға артылған ауыр аманат пен жауапкершілік саналған. Ел басқару ісінде сөз құдіретіне, әділ төрелікке және халықтың ризашылығына баса мән берілген. Сондықтан ата-бабамыз билік тізгінін ұстаған тұлғалардың бойынан сабыр, парасат және бітімгерлік қасиеттерді талап етіп, осы қағидаларды мақал-мәтелдер арқылы ұрпақ жадына сіңіріп отырған.
Билік пен басқару туралы мақал-мәтелдер
Би басына дау келсе, билігі кетер басынан.
***
Билік айтқан би емес, бітім айтқан би.
***
Билік айту оңай, билікке көну қиын.
***
Билікке жеткенше, бірлікке жет.
***
Билікті ақылмен басқар.
***
Ханның да хақы бар, халықтың да хақы бар.
***
Ханға жақын жүрсең, қазың майлы болар.
***
Ханның айтқаны – заң.
***
Ханға да қара жер ортақ.
***
Патшаға да қара жер ортақ.
Түсіндірме: Халық даналығындағы билік философиясы
Бітімгерлік пен парасаттың үстемдігі
Қазақ түсінігінде би болу тек кесімді сөз айту немесе күшпен үкім шығарумен өлшенбейді. Нағыз басшының қадір-қасиеті дауды ушықтырмай, екі жақты риза ететін ортақ шешім таба білуінде. Билік парасатпен жүргізілмесе, ол зорлыққа ұласады. Ал ақылға сүйенген басшы ел ішіндегі дау-дамайды бітіммен тындырып, қоғамдағы тепе-теңдікті сақтайды. Егер төрешінің өзі дауға араласып, әділдіктен тайса, оның беделі мен билігінің күлі көкке ұшады.
Халық алдындағы теңдік пен жауапкершілік
Билеуші қаншалықты жоғары тұрса да, оның құқығы халықтың құқығынан жоғары емес. Қоғамдағы тұрақтылық – басшы мен бұқара арасындағы өзара құрмет пен міндеттер тепе-теңдігіне негізделеді. Сондай-ақ билік басындағыларға жақын болудың белгілі бір жеке игіліктер мен артықшылықтар әкелетіні өмір шындығы ретінде ашық айтылса да, түпкілікті мақсат жеке бастың пайдасы емес, елдің амандығы мен ынтымағы болуға тиіс.
Тәкаппарлық пен мансаптың өткіншілігі
Тақта отырған хан болсын, қарапайым бұқара болсын – барлық адам табиғат пен жаратылыс алдында бірдей. Билік адамға мәңгі берілмейді. Осы қағида билік иесінің бойындағы тәкаппарлықты тежеп, оны қарапайымдылыққа, ар-ұжданды биік ұстауға шақырады. Лауазым өткінші, ал ел есінде қалатын тек әділетті іс пен таза абырой ғана.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен биліктен гөрі бірлікке жету жоғары бағаланған?Өйткені татулығы жоқ елде кез келген билік дәрменсіз әрі баянсыз болады. Мансап пен таққа таласу елдің берекесін қашырады, ал ұйысқан ынтымақ қана мемлекеттің мықты негізін құрайды.
«Билік айту оңай, билікке көну қиын» деген ой нені меңзейді?Сырттан ақыл айту немесе шешім қабылдау кез келгеннің қолынан келгенімен, сол шешімнің жауапкершілігін арқалап, оған мойынсұну мен орындау үлкен ерік-жігерді, тәртіп пен сабырды талап етеді.
Мақалдардағы би мен ханның бейнесі билікті қалай сипаттайды?Хан мемлекеттік тәртіп пен қатал заңның кепілі ретінде көрінсе, би – қоғам ішіндегі әділдік пен адамгершілікті сақтайтын бітімгер ретінде сипатталады. Екеуіне де қойылатын басты талап – ақылмен басқару және халық мүддесін аттамау.
Қорытынды
Билік туралы мақал-мәтелдер – ғасырлар сынынан өткен басқару мәдениетінің көрінісі. Олар билік тізгінін ұстаған әрбір азаматқа жеке амбицияны емес, қоғам мүддесі мен әділдікті бірінші орынға қою керектігін ескертетін мәңгілік рухани бағдар болып қала береді.