Су айдынымен тіршілігін байланыстырған балықшының өмірі — сабыр мен тәуекелдің, табандылық пен үміттің тоғысы. Қазақ халқының мақал-мәтелдерінде балықшы бейнесі тек белгілі бір шаруа иесі ретінде ғана емес, адам болмысының, қоғамдық басқарудың және тұрмыс сабақтарының көркем баламасы ретінде жиі көрініс табады.
Балықшылық пен балыққа қатысты халық мақалдары
Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша.
***
Батыр түсінде жау көреді, балықшы түсінде ау көреді.
***
Диқаншы жерін мақтайды, балықшы көлін мақтайды, кәсіпқор кенін мақтайды.
***
Егінші жылда арманда, балықшы күнде арманда.
***
Дихан жауында тынады, балықшы дауылда тынады.
***
Балық бәсін алады, егін есесін алады.
***
Балық басынан сасиды, жаман аяғынан сасиды.
***
Өрлеген балық ауға жолығады, өр кеуде жігіт дауға жолығады.
***
Балық басынан шіриді.
***
Балықтың байлығы етек-жеңің кепкенше.
Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Диқан мен балықшы: еңбек ырғағы мен табиғат байланысы
Халық даналығында балықшы мен егінші кәсібі үнемі қатар салыстырылады. «Егінші жылда арманда, балықшы күнде арманда» деген сөз екі түрлі еңбек психологиясын дөп басады: диқан көктемнен күзге дейін жылдық өнімнің қамын ойлап, ұзақ мерзімді үмітпен жасаса, балықшының нәсібі — күнделікті құрған ауының олжасында. Сондай-ақ табиғат құбылыстарының бұл кәсіптерге тигізер әсері де екі басқа: «Дихан жауында тынады, балықшы дауылда тынады». Жауын диқанға тыныс беріп, жерін баптаса, көл бетіндегі дауыл балықшының қарекетін кілт тоқтатады. «Балық бәсін алады, егін есесін алады» мәтелі әр кәсіптің өзіне тән қайтарымы мен өтеуі бар екенін аңғартады.
Кәсіпке адалдық және байлықтың тұрақсыздығы
Адамның күнделікті мақсаты мен кәсібі оның санасына, түпкі ойына дейін сіңеді. «Батыр түсінде жау көреді, балықшы түсінде ау көреді» деген нақыл соның айқын көрінісі. Әркім өзі тіршілік көзі еткен ісіне байланып, соның берекесін мақтан тұтады: «Диқаншы жерін мақтайды, балықшы көлін мақтайды, кәсіпқор кенін мақтайды».
Сонымен бірге, бұл тіршіліктің ескертуі де аз емес. «Балықтың байлығы етек-жеңің кепкенше» деген сөз балық аулаудан түсетін табыстың сусымалы, өткінші екенін, бейнеті кеппей жатып дәулеттің де тез таусылып қалуы мүмкін екенін ескертіп, үнем мен қанағатты меңзейді.
Қоғамдық тәртіп пен мінез сынағы
Балық бейнесі арқылы жеке адамның мінезі мен жалпы қоғам дерті де дәл сипатталған:
- Басқару жауапкершілігі: «Балық басынан сасиды, жаман аяғынан сасиды» және «Балық басынан шіриді» деген тәмсілдер кез келген ортаның, істің немесе қоғамның бұзылуы жетекші тұлғалардан, басшылықтан басталатынын астарлап жеткізеді.
- Тәкаппарлықтың зардабы: «Өрлеген балық ауға жолығады, өр кеуде жігіт дауға жолығады» деген ой шектен тыс өркеуделік пен менмендік түбінде үлкен шығынға немесе жанжалға ұрындыратынын ескертеді.
- Өз орнын білу: «Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша» нақылы әр жаратылыс өз ортасында ғана құнды әрі қадірлі болатынын түйіндейді.
Өмірлік сабақтар
Бұл мақал-мәтелдер тек балық аулау кәсібін үйретпейді, күнделікті өмірде сабырлы болуға, табысқа мастанбауға, өз салаңның шын шебері атанып, басшылық тізгіні тигенде әділ әрі жауапты болуға шақырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Балықтың байлығы етек-жеңің кепкенше» деген мақалдың мағынасы қандай?Бұл мақал табыстың тұрақсыздығын, тез қолдан шығып кететінін білдіреді. Балық судан шыққан соң тез бұзылатын өнім болғандықтан, оның нәсібі де ұзақ мерзімді капитал бола алмайды. Сондықтан бұл сөз жиналған дәулетке тәкаппарланбай, болашақты ойлау қажеттігін ескертеді.
2. «Балық басынан шіриді» нақылы қай кезде қолданылады?Көбінесе ұжымдағы, мекемедегі немесе мемлекеттік басқару жүйесіндегі кемшіліктер мен олқылықтардың түп-төркіні басшылықтың дәрменсіздігінен немесе әділетсіздігінен басталғанын білдіру үшін айтылады.
3. Неліктен егінші мен балықшы мақалдарда жиі қатар қойылады?Себебі екеуі де табиғатпен тікелей байланысты еңбек түрлері. Алайда бірі (диқан) жылдық нәтижеге сүйенсе, екіншісі (балықшы) күн сайынғы тосын бақ пен тәуекелге арқа сүйейді. Осы қарама-қайшылық еңбектің сан қырын ашуға мүмкіндік береді.
4. «Өрлеген балық ауға жолығады» деген ой қандай мінезді сынайды?Бұл мақал ағысқа қарсы шамасына қарамай өршеленген балықтың тұзаққа түсетіні сияқты, өркөкірек, өзін басқалардан жоғары қоятын адамның ерте ме, кеш пе дау-дамайға, қиындыққа тап болатынын көрсетеді.
Түйін
Балықшылық туралы мақал-мәтелдер — қазақ халқының табиғатты бақылаудан түйген терең философиясы. Әрбір нақыл адамға өз орнын табуды, еңбектің қадірін білуді және өмірдің құбылмалы толқынына төтеп беру үшін сабыр сақтауды үйретеді.