Қазақ дүниетанымында «шаруа» сөзі тек күнкөріс немесе кәсіп қамын ғана білдірмейді. Ол — кісінің парасаты мен еңбекке көзқарасын, тұрмыс пен өмір салтын үйлестіре білу шеберлігін танытатын аса маңызды өлшем. Тұрмыстың түзулігі, отбасының ырзығы және ағайын арасындағы қадір-қасиет те көбіне адамның шаруаға деген ұқыптылығымен сабақтасып жатады.
Шаруа туралы халық нақылдары
Кедейлік бірде қолқаны қысады, бірде шаруаңды сынайды.
***
Шаруаны жөнге салу әділеттен.
***
Жаңа қоныста шаруаң сүйкімді болсын, жаңа көршіңмен сыйлас бол.
***
Шаруа қылсаң, көңіл қыл.
***
Мал бақсаң, қой бақ, май кетпейді шарадан.
***
Шаруашыл баласы үшін, сараң басы үшін.
***
Шаруа баққанның қызығы – күз.
***
Шаруа қойсаң иесіне, ұмытпас өзі білгенін.
***
Батыр болсаң — жауды қайтар, Шаруа болсаң — малды қайтар.
Уақыт пен еңбек өтеуі: күз берекесінің сыры
Дәстүрлі шаруашылықта уақытты бағалау, әр маусымның өзіне тән қимыл-әрекетін дәл ұйымдастыру шешуші рөл атқарған. Төрт түлікті семіртіп, қысқы соғым мен азық қорын қамдайтын мезгіл — күз. Күзгі тоқшылық пен мол дастарқан көктен түспейді; ол жаз бойғы тынымсыз маңдай тердің қайтарымы. Сондықтан істің нәтижесі тек сабырмен күтіп, уақытылы күтім жасағанда ғана берекелі болады.
Шаруақорлық пен сараңдықтың айырмасы: ұрпақ қамы мен өзімшілдік
Халық танымы шаруақор мен сараңның аражігін айқын ажырата білген. Шаруақор адам тапқан дәулетін ұрпақтың игілігіне, отбасының тұрақтылығына және айналасына пайда келтіруге бағыттайды. Оның жиғаны — өмірді көркейту құралы. Ал сараң байлықты өз нәпсісіне байлап, тек қара басының қамымен шектеледі. Нағыз шаруа адамының мәрттігі осы ұрпақ қамын ойлау парасатынан көрінеді.
Біліктілік пен әділет қағидаты: істі шеберіне тапсыру
Кез келген шаруаның берекелі болуы — әділетті басқару мен өз ісін жетік білетін адамға жүктелуіне байланысты. Істің көзін білетін маманға сенім артылса, ол үйренген тәжірибесінен жаңылыспай, шаруаны өрге сүйрейді. Сонымен қатар, еңбекті әділ бағалау, орынсыз талап қоймау — шаруашылықтың іргесін бекітетін басты ұстаным.
Қоныс мәдениеті және көрші ақысы
Тіршілік тынысы тек қора мен малмен шектелмейді. Жаңа орынға тұрақтағанда шаруаңның айналаға зияны тимеуі, керісінше, сүйкімді әрі таза болуы — мәдениеттіліктің көрінісі. Көршімен ынтымақтастық пен сыйластық орнату тіршілікті жеңілдетіп, қауым ішіндегі татулық пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Шаруа қылсаң, көңіл қыл» деген қағиданың бүгінгі маңызы неде?Бұл нақыл іске жай ғана міндет ретінде емес, ықыласпен, жан-тәніңмен беріліп қарау керектігін ескертеді. Ықылассыз істелген кез келген кәсіп жартыкеш қалады, ал көңіл қойылған еңбек қашанда сапалы нәтиже береді.
Неліктен шаруа болу батырлықпен тең қойылған?Ел шетіне жау келгенде қорғау — ерлік болса, бейбіт күнде елдің қарнын тойғызып, қорасын малға толтыру да сондай жауапты міндет саналған. Азаматтың шаруа күйттеп, малына ие болуы — шаңырақты жоқшылық пен аштықтан қорғаудың бірден-бір жолы.
Кедейлік пен шаруашылық арасындағы байланыс қалай түсіндіріледі?Тұрмыстың тауқыметі адамның төзімін сынайды. Қиын қыстау сәттерде барын ұқсата білген, шаруасын шашау шығармай реттеген кісі ғана таршылықтан абыроймен шыға алады.
Шаруаға ұқыптылық — тек мал-мүліктің есебі емес, адамның өзіне, өз отбасына және қоғамға деген жауапкершілігінің айнасы. Атадан қалған нақылдар еңбекке жүрдім-бардым қарамай, әр істі әділетпен, біліктілікпен әрі шынайы көңілмен атқаруға үндейді.