Дәрі мен шипа туралы халық даналығы
Адам баласы үшін денсаулықтан асқан қымбат байлық жоқ. Алайда тән сыр беріп, дерт дендеген сәтте көңіл әрдайым шипа мен емге асығады. Бабаларымыз дерттің табиғатын, оны емдеудің жолдары мен адамның сауығуға деген ішкі жігерін терең түсініп, жинақталған өмірлік тәжірибесін бір ауыз сөзге сыйғызған. Мұндағы «дәрі» ұғымы тек шөптен жасалған тұнба немесе емдік қоспа емес, ең алдымен сабыр, шынайылық, уақыт және дерттің мәнін ұғыну сияқты кең ұғымдарды қамтиды.
Дәрі және ем туралы мақал-мәтелдер
Ауру батпандап кіріп, мысқалдап шығады.
***
Ауру кірді – әлек кірді.
***
Ауруын жасырған өлер.
***
Ауруды жасырсаң, асқынар.
***
Ем қонса – өлім тоқтар.
***
Ем іздеген – ел кезер.
***
Емі жоқ ауру – жанға зорлық.
***
Емшіге барсаң, еміңді айт.
***
Ең жақсы дәрі – уақыт.
Түсіндірме: халық ұғымындағы ем мен сауығу қағидалары
Дерттің ауыртпалығы мен сауығу процесі. «Ауру кірді – әлек кірді» деген сөз кез келген сырқаттың тек науқастың ғана емес, оның айналасындағы жақындарының да мазасын алып, қалыпты тыныс-тіршілігін бұзатынын еске салады. Ал «Ауру батпандап кіріп, мысқалдап шығады» нақылы дерттің аяқ астынан, екпінмен келетінін, ал одан арылу үлкен төзім мен ұзақ күтімді, біртіндеп емделуді талап ететінін айқын бейнелейді.
Ашықтық пен туралықтың рөлі. «Ауруын жасырған өлер» және «Ауруды жасырсаң, асқынар» деген қағидалар науқастың өз жағдайын бүркемелеуінің салдары өте қауіпті екенін ескертеді. Осы ой «Емшіге барсаң, еміңді айт» мақалымен толыға түседі: маманға дертіңді, оның барлық белгісін қалтарыссыз жеткізбейінше, дұрыс шипа табу мүмкін емес.
Шипа іздеудегі қайсарлық пен сенім. «Ем іздеген – ел кезер» нақылы адамның өмірге деген шексіз құштарлығын, сауығу жолында алыс-жақын демей дауа іздеп әрекет ететінін көрсетеді. Дұрыс ем табылған сәтте үміт қайта жанданып («Ем қонса – өлім тоқтар»), тығырықтан шығу жолы ашылады. Ал керісінше жағдайда, «Емі жоқ ауру – жанға зорлық» делініп, адамның дәрменсіз күйге түсетіні де шыншылдықпен айтылған.
Уақыттың емдік қуаты. «Ең жақсы дәрі – уақыт» мақалы тән дертіне де, рухани күйзеліс пен көңіл жарасына да тікелей қатысты. Адам өміріндегі көптеген ауыртпалықтар сабырмен күтіп, өмір ағымына ерік бергенде ғана біртіндеп өз шешімін табады.
Қазіргі өмірдегі маңызы
Бүгінгі таңда бұл нақылдар бұрынғыдан да өзекті. Көптеген адамдар уақыт үнемдеу мақсатында немесе немқұрайдылықпен дәрігерге қаралмай, өзін-өзі емдеуге бой алдырады. Бабалардың «Ауруды жасырсаң, асқынар» және «Емшіге барсаң, еміңді айт» деген өсиеті қазіргі медициналық тексерулерден уақытылы өтуге, маманға толық сенім артып, симптомдарды бүкпесіз баяндауға үндейді. Сондай-ақ дәрі-дәрмекке ғана сеніп қоймай, күтімге, тыныштық пен сабырға мән беру – толық сауығудың басты шарты.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ауру батпандап кіріп, мысқалдап шығады» деген мақал науқасқа қандай ой салады?Бұл сөз науқасты емделу барысында асығыстық танытпай, шыдамды болуға тәрбиелейді. Адам денесіне ауру бір сәтте тигенімен, оның зардабынан арылу біртіндеп, ұзақ уақыт бойы күтім мен режимді сақтау арқылы жүзеге асады.
Неліктен ауруды жасыру қауіпті деп саналған?Дерттің бастапқы белгілерін елемеу немесе ұялып жасыру оның тереңдеп, асқынып кетуіне соқтырады. Уақытында айтылмаған дертті емдеу кейін әлдеқайда қиынға соғады, тіпті адам өміріне қауіп төндіруі мүмкін.
«Ең жақсы дәрі – уақыт» қағидасы қалай жұмыс істейді?Кейбір тән жарақаттарының бітуіне де, жан дүниені күйзелткен ауыр қайғылардың сейілуіне де белгілі бір мерзім қажет. Уақыт өткен сайын адам ағзасы қайта қалпына келіп, жараның орны жазылады.
Түйін
Қазақ халқының дәрі мен ем туралы мақал-мәтелдері адамға дертке мойымауды, шипа іздеуде табандылық танытуды және саулықты дер кезінде бағалауды үйретеді. Денсаулықты сақтау мен қалпына келтіру – тек медициналық көмекке ғана емес, адамның өз жауапкершілігіне, ашықтығы мен рухани беріктігіне тікелей байланысты мәңгілік құндылық.