Құндылық пен қадір өлшемі: қымбат пен арзан туралы халық даналығы
Адам өміріндегі шынайы құндылық базар нарқымен емес, абырой мен еңбектің салмағымен таразыланады. Заттың арзан немесе қымбат болуы тек өткінші баға ғана, ал адамның кісілігі, сөзіне беріктігі мен қарапайым мінезі — ешқашан тозбайтын рухани капитал. Дүниеге құмарлық пен жеңіл олжаға қызығудың салдары адамды қадірсіз етсе, қанағат пен кішіпейілдік нағыз мәртебені қалыптастырады. Бабалар мұрасындағы «қымбат» пен «арзан» ұғымдарының астарында осы терең өмірлік қағида жатыр.
Қымбат және қадір туралы халық мақалдары
Адамның аты – адам, асқақтағаны – қымбат, кішіпейіл болғаны – қадірлі.
***
Алтын көрсе періште жолдан таяр.
***
Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді.
***
Арзанның сорпасы татымас.
***
Арзанның аты – арзан.
***
Астың дәмі тұзбен, көңілдің сәні қызбен.
***
Ат қадірін жоқ білмес, ас қадірін тоқ білмес.
***
Ат тұяғын тай басар, ата даңқын бала басар.
***
Ас атасы – нан.
***
Ас ішсең аяғыңды жина, ас сөйлесең аузыңды жина.
Түсіндірме: Сапа мен жеңіл олжаның аражігі
«Арзанның аты – арзан» және «Арзанның сорпасы татымас» деген сөздер кез келген істегі шынайы еңбек пен сапаның маңызын айқындайды. Оңай келген, тиісті тер төгілмеген дүние ешқашан баянды нәтиже бермейді. Тұрмыстағы сапасыз бұйым сияқты, жеңіл жолмен жиналған бедел немесе жасанды қарым-қатынас та өмірлік сынақтарға төтеп бере алмайды. Сондықтан бағалы нәтижеге жету үшін уақыт пен адал күш-жігер жұмсалуы тиіс.
Түсіндірме: Рухани байлық және мінез салмағы
«Адамның аты – адам, асқақтағаны – қымбат, кішіпейіл болғаны – қадірлі» деген даналық адамгершілік бағдарды белгілейді. Тәкаппарлық пен өзін өзгеден жоғары қоюдың соңы адамды оқшаулап, оған үлкен өкініш әкелуі мүмкін. Ал кішіпейіл болу — адамның ішкі толысқандығы мен мәдениетін көрсететін ең қадірлі қасиет. Сондай-ақ «Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді» деген ескерту орынсыз жеңілтектік пен ойланбай басылған қадамның орны толмас салдары болатынын ұғындырады.
Түсіндірме: Бар мен жоқтың, қадір мен қанағаттың сыны
«Ат қадірін жоқ білмес, ас қадірін тоқ білмес» мақалы адам психологиясының нәзік тұсын көрсетеді. Қолда бар игіліктің, тіпті күнделікті тұтынатын қарапайым нан мен астың («Ас атасы – нан») шын қадірі көбіне тапшылықта ғана сезіледі. Ал байлық пен дүниеге деген тойымсыздық тіпті ең таза ниетті адамның өзін сынайтыны «Алтын көрсе періште жолдан таяр» деген сөзден көрінеді. Сондықтан әрбір игілікке қанағат ету, сөзде де, істе де әдеп сақтау («Ас ішсең аяғыңды жина, ас сөйлесең аузыңды жина») шынайы парасат белгісі болып табылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Арзан» ұғымы халық түсінігінде тек заттың бағасын білдіре ме?
Жауап: Жоқ, бұл ұғым адамның іс-әрекетіне, сөзіне және мінез-құлқына да қатысты қолданылады. Жеңіл сөз, ойланбай жасалған әрекет немесе жасандылық та «арзан» қасиеттер қатарына жатқызылады.
Сұрақ: «Алтын көрсе періште жолдан таяр» нақылы қандай қауіптен сақтандырады?
Жауап: Бұл нақыл дүние мен байлықтың адамды ар-ұяттан айырып, әділ жолдан тайдыруға бейім екенін ескертіп, материалдық қызығушылыққа сақтықпен қарауға шақырады.
Сұрақ: Адамның қадірі мен қымбаттығын арттыратын басты қасиет не?
Жауап: Халық даналығы бойынша адамды ең биік құрметке жеткізетін қасиет — қарапайымдылық, кішіпейілдік, адал еңбек және сөзі мен ісіне деген жауапкершілік.
Қорытынды түйін
Өмірдегі нағыз бағалы құндылықтар сыртқы жылтырақпен немесе уақытша байлықпен өлшенбейді. Адамның кісілігі, қанағаты мен адал еңбегі ғана уақыт сынына шыдас беретін ең қымбат қазына болып қала бермек.