Қазақ дүниетанымында «түстік» ұғымы әншейін түскі уақыт шеңберімен шектелмейді. Бұл сөз – адам ғұмырының қас-қағым қысқалығын аңғартатын уақыт өлшемі әрі көшпелі тұрмыстағы жарты күндік жол қашықтығын айқындайтын маңызды кеңістік бағдары. Бабаларымыз өлшеулі уақыт пен жақын қашықтықты салыстыра отырып, адамның өмірге көзқарасын, адалдығы мен жауапкершілігін мақал-мәтелдер арқылы өрнектеген.
Түстік туралы халық мақалдары
Түстік өмірің болса, кештік мал жина.
***
Түстік өмірің болса, күндік мал жи.
***
Түстік ғұмырың болса, кештік мал жи.
***
Түстік өмірің болса, кештік білім жи.
***
Түстік жерге өтірік айтсаң, кешке ізіңнен барады.
***
Түстік жерге өтірік айтсаң, кешке артыңнан қуып жетеді.
***
Түскі асқа түстік жердегі келеді; кешкі асқа күндік жердегі келеді.
***
Түскі асқа түстік жерден қонақ келеді, кешкі асқа күндік жерден қонақ келеді.
Ертеңгі күнге қамдану, уақыттың шектеулігі мен еңбек және білім мәні
«Түстік өмірің болса, кештік мал жина» немесе оның «білім жи» деген нұсқалары адам баласын қандай жағдайда да болашаққа сеніммен қарауға үндейді. Дүниенің опасыздығы мен ғұмырдың қысқалығы еңбектен бас тартуға сылтау болмауы керек. Тіпті өмірден өтер уақыт жақын қалса да, ертеңгі күнді ойлап тірлік жасау, артына игі із, мал-дәулет немесе өнегелі білім қалдыру – саналы азаматтың басты міндеті. Бұл нақылдар адамды торығу мен салғырттықтан арылтып, тынымсыз еңбек пен ілімге жетелейді.
Жалған сөздің тез ашылуы, шыншылдық пен ар-ождан сабағы
«Түстік жерге өтірік айтсаң, кешке ізіңнен барады» (немесе «артыңнан қуып жетеді») деген сөз шындықтың бәрібір үстем түсетінін ескертеді. Түстік жер – жарты күндік жақын қашықтық. Егер адам осыншалық жақын аралықта жалған сөйлесе, кеш батпай жатып-ақ оның ақиқаты мәлім болып, абыройы төгіледі. Сондықтан ата-бабамыз өтіріктің ғұмыры қысқа, ал оның әшкере болуы қас-қағым сәтте екенін айтып, ұрпағын әрдайым туралық пен ар-ождан тазалығына баулыған.
Жол жүру, қонақ күту мәдениеті және қашықтықты уақытпен өлшеу дәстүрі
«Түскі асқа түстік жердегі келеді; кешкі асқа күндік жердегі келеді» нақылы көшпелі елдің тұрмыстық есебі мен қонақжайлылық мәдениетін танытады. Дәстүрлі ортада жол қашықтығы сағатпен емес, күндік немесе түстік мезгілмен есептелген. Үй иесі қонақтың алыс-жақыннан шыққанына қарай қашан келетінін болжап, дастарқанын дер кезінде дайындаған. Бұл мақал жолаушының жол мерзімі мен үй иесінің күтіну салты арасындағы өзара үйлесім мен жүйелілікті паш етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Түстік» сөзі мақалдарда көбіне уақытты білдіре ме, әлде қашықтықты ма?Бұл ұғым екі мағынада қатар қолданылады. Бір ретте ол түске дейінгі немесе жарты күндік өте қысқа мерзімді білдірсе, екінші тұста түске дейін жүріп өтетін жақын қашықтықты сипаттайды.
«Түстік өмірің болса…» деп басталатын мақалдың негізгі тәрбиелік ойы неде?Мұндағы негізгі түйін – өмірдің өтпелілігіне қарамай, үміт пен жігерді жоғалтпау. Қалған ғұмыр қаншалық қысқа болса да, қоғамға пайда келтіру, мал-мүлік немесе білім жинап, болашақ ұрпаққа қамқорлық таныту қажеттігі насихатталады.
«Өтіріктің артыңнан қуып жетуі» нені меңзейді?Бұл – алдап-арбау мен жасандылықтың өмірі ұзаққа бармайтынын, шындықтың ақыры тез арада ашылып, адамның өз бетіне салық болып тиетінін білдіретін ескерту.
Түстік және күндік жерден келетін қонақ туралы сөз тұрмыста қалай қолданылған?Бұл – қонақтың жүріс қарқынын алдын ала есептеп, түскі не кешкі ас уақытына орай күтіп алуды реттейтін тұрмыстық қағида. Осы арқылы дәстүрлі ортада қонақты тосып алудың нақты тәртібі қалыптасқан.
Түстік жайлы мақалдар уақыттың қадірін білуге, сөзге берік болуға және тіршілікті байыппен жоспарлауға үйретеді. Олар қысқа мерзімнің өзінде үлкен жауапкершілік жатқанын ұқтыратын халық даналығының құнды үлгісі саналады.