Адам болмысындағы ең үлкен рухани кемшіліктердің бірі — дүниеге құнығу мен біреуге жақсылық жасаудан тартыну. Дүниені тек жинауды мақсат етіп, оның игілігін өзіне де, өзгеге де қимайтын қытымыр мінез қай кезде де ел ішінде сыналған. Қазақ дүниетанымында мұндай пейілсіздік адамның ішкі дүниесін жүдетіп, айналасынан оқшаулайтын кесел ретінде бағаланады.
Сараң туралы мақал-мәтелдер жинағы
Ақылдының алды – ағып жатқан дария, сараң адамның алды – қу тақыр, шөл жазира.
***
Сор сараңнан шығады, өтірік арамнан шығады.
***
Сараң бай союға қозы таппай, жарлының жалғыз тоқтысын сұрайды.
***
Сараңға Сырдың суы да жетпейді.
***
Сараңдық ауылдастан жұғады, я бауырластан жұғады.
***
Сараң иттен сорпасын да қызғанады.
***
Сараң да бір, сасық су да бір.
***
Сараңнан сарқыт жегенше, иттен тартып же.
***
Сараңға саңыраулық қонады, Есітсе де есітпеген болады.
Мақалдардағы негізгі сарын мен адам мінезінің сыны
Халық мұрасындағы әрбір нақыл адамның ішкі психологиясын дәл дөп басады. Сараңдықты тек материалдық байлықты қимау деп қана емес, көңілдің тарлығы, мейірімнің тапшылығы деп ұғындырады. Мысалы, пейілі кең кісінің парасаты ағын судай өмір сыйласа, қызғаншақ адамның маңы қу тақырға теңеледі. Бұл сараңдық жайлаған жерде береке де, рухани өсім де болмайтынын көрсетеді.
Сонымен бірге, мақалдарда тойымсыздық дерті өткір әжуаланады. Қолындағы дәулеті тасып тұрса да, өзгенің азғантайын қызғанып, көзін тігетін ашкөз байдың қылығы өмірдегі әділетсіздіктің, арсыздықтың көрінісі ретінде суреттеледі. Мұндай адамдар үшін қанша байлық жинаса да қанағат табу мүмкін емес, өйткені олардың нәпсісіне көл көсір игілік те тамшыдай ғана көрінеді.
Қоғамдық қарым-қатынастағы сараңдықтың салдары
Адамдар арасындағы сенім мен ынтымақ өзара сыйластықтан, қол ұшын созудан құралады. Ал біреудің мұқтаждығын көре тұра елемеу, тіпті естімеген сыңай танытып сырт айналу қоғамдық байланысты әлсіретеді. Мұндай саңырау бейжайлық жеке бастың ғана емес, жалпы ортаның рухани құлдырауына әкеледі.
Ел жадында қытымыр адамдар ағыны жоқ, тұрып қалған сасық суға бекер баланбаған. Пайдасы тимеген, айналысқа түспеген байлық иесіне абырой әпермейді, керісінше жеккөрініш тудырады. Тіпті кісілік қасиетті ұмытып, жақын-жұрағатқа теріс ықпалын тигізуі мүмкін кеселді мінезден сақтану әрбір адамның парасат биігін сақтауы үшін маңызды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Сараңға саңыраулық қонады» сөзі қандай жағдайға байланысты айтылады?Бұл тіркес көмек немесе қолдау сұрап келген адамның сөзін әдейі естімегендей кейіп танытатын, өзгенің мұқтаждығына бейжай қарайтын жандардың жалтақ мінезін әшкерелеу үшін қолданылады.
«Сараңға Сырдың суы да жетпейді» деген ой нені аңғартады?Бұл жерде мәселе судың аздығында емес, адамның нәпсісі мен ашкөздігінде шек жоқ екендігінде. Қанша мол ресурсты иеленсе де, қанағат сезімі болмаған соң адамның көзі тоймайтынын білдіреді.
Сараңдықтың басқаға жұғуы қалай түсіндіріледі?«Сараңдық ауылдастан жұғады, я бауырластан жұғады» деген қағида адамның жүрген ортасына, араласқан кісілеріне тез бейімделетінін ескертеді. Пейілі тар, дүниеқоңыз адамдармен тығыз қарым-қатынаста болу уақыт өте келе олардың теріс әдеттерін қабылдауға әкеп соғуы мүмкін.
Байлықтың шынайы мәні жиған мал-мүліктің көлемінде емес, оның қаншалықты адал әрі қайырлы жұмсалуында. Қанағат пен кеңпейілділік бар жерде ғана адамның қадір-қасиеті артып, береке тұрақтайды.