Арамдық туралы мақал-мәтелдер: астары мен тағылымы
Қазақ дүниетанымында арамдық — кісінің ар-ожданын былғайтын, адамгершілік негізін шайқайтын ең жиіркенішті қасиеттердің бірі ретінде бағаланған. Бас пайдасы үшін өзгенің ақысын жеу, амал-айламен дәулет жинау немесе сертке опасыздық жасау түбінде адамды рухани да, әлеуметтік те құрдымға бастайды. Халық даналығы арамдықтың қанша жерден бүркемеленсе де, ерте ме, кеш пе әділдік пен ақиқаттың алдында дәрменсіз қалатынын мақал-мәтелдер арқылы шегелеп жеткізген.
Мақал-мәтелдер жинағы
Адал еңбек аздырмас, арамдық бойды жаздырмас.
***
Қасқырдың ойлағаны – арамдық, қойдың ойлағаны – амандық.
***
Ақкөңілден арамдық шықпас, арамдық шықса да жамандық шықпас.
***
Ақыл азбайды, әділдік тозбайды, арамдық озбайды.
***
Арамдық адамның ажарын бұзады, ант ұрған халықтың базарын бұзады.
***
Сараңдықтың соңы — арамдық.
***
Арамдықтың өрісі – алты-ақ адым.
***
Арамнан жиған мал – арам.
***
Арамдық түбі – қорлық.
Түсіндірме: Мақалдардың тәрбиелік мәні
Баянсыз байлық пен ардың аражігі
Халық нақылында «Адал еңбек аздырмас, арамдық бойды жаздырмас» және «Арамнан жиған мал – арам» деген қағидалар адал маңдай тердің қадірін көрсетеді. Өзгеге қиянат жасау, алдап-арбау арқылы қол жеткізген дүние мен мансап ешқашан шынайы бақыт та, тұрақтылық та әкелмейді. Мұндай жолмен жиылған байлық кісінің рухын жүдетіп, соңында «Арамдық түбі – қорлық» дегендей, ел алдындағы ұят пен масқаралыққа әкеп соқтырады.
Ақиқат пен қулықтың текетіресі
«Арамдықтың өрісі – алты-ақ адым» және «Ақыл азбайды, әділдік тозбайды, арамдық озбайды» деген сөздер кез келген зұлымдық пен аярлықтың ғұмыры қысқа болатынын білдіреді. Қулық жасаған адам мезеттік ұтысқа жеткендей көрінгенімен, уақыт сынынан тек әділдік пен ақыл ғана абыроймен өтеді. Арамдық өз иесін тар шеңберде қалдырып, сенімнен біржола айырады.
Ішкі ниет пен сыртқы болмыстың байланысы
Адамның ниеті таза болмаса, ол оның жүзіне де, қоғамдағы беделіне де кері әсер етеді. «Арамдық адамның ажарын бұзады, ант ұрған халықтың базарын бұзады» нақылы ішкі аярлықтың кісі келбетінен нұрды кетіріп, ал уәдесінде тұрмайтын антбұзарлықтың тұтас ортаның берекесін қашыратынын меңзейді. Ал «Сараңдықтың соңы — арамдық» деген түйін дүниеқоңыздықтың адамды біртіндеп көлгірлікке, өзгенің есесін жеуге итермелейтін қауіпті кесел екенін ескертеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арамдық түбі – қорлық» нақылының негізгі сабағы қандай?
Бұл сөз біреудің есебінен күн көру, көлгірлік пен алдау түбінде адамды қоғамнан шеттетіп, үлкен абыройсыздыққа ұшырататынын ескертеді. Ардан аттап жасалған әрбір әрекеттің соңы өкініш пен қорлыққа тірелетінін ұқтырады.
«Қасқырдың ойлағаны – арамдық, қойдың ойлағаны – амандық» нені аңғартады?
Мұнда айлалы, өктем әрі басқаның есебінен олжа тапқысы келетін озбыр пиғыл мен тек бейбітшілік пен тыныштықты қалайтын момын ниеттің бітіспес қарама-қайшылығы бейнеленген. Адамдар арасындағы ниет айырмашылығы осы кейіпте айқын сипатталады.
Неліктен мақалда сараңдық арамдықпен байланыстырылған?
Өз пайдасын ғана ойлап, өзгеге титімдей жақсылық жасаудан тартынатын дүниеқоңыз адам уақыт өте келе байлығын көбейту үшін арсыз, қиянатшыл жолдарға оңай барады. Сол себепті ата-бабамыз сараңдықты арам ойдың бастауы деп санаған.
Атадан балаға жеткен бұл нақылдар ұрпақты ар тазалығын бәрінен биік қоюға, қиянат пен аярлықтан бойды аулақ ұстап, өмір сүру салтын әділдікпен өлшеуге үндейді.