Дәм мен астың қадірі туралы мақал-мәтелдер және олардың мән-мағынасы
Қазақ ұғымында «дәм» сөзі жай ғана тамақтануды білдірмейді. Бұл ұғым — адамдар арасындағы рухани келісімнің, татулық пен өзара сыйластықтың, сондай-ақ пешенеге бұйырған ризық-несібенің белгісі. Бір дастарқан басынан дәм тату ежелден адамдарды жақындастыратын, жатты туыс ететін үлкен аманат саналған. Асты қастерлеу, дәмге адал болу — ұлттық әдептің негізгі өзегі. Халық даналығында дәм мен астың адам өміріндегі орны мақал-мәтелдер арқылы терең жинақталған.
Дәм мен ас туралы таңдаулы мақалдар
Асты қорлама – құстырар.
***
Ас иесімен тәтті, табағымен жақсы.
***
Дәметпестен дәмету — тарыққанның салдары, жаудан күту жақсылық — зарыққанның салдары.
***
Ас – адамның арқауы.
***
Дәуден үлкен көп екен, Дәмнен үлкен жоқ екен.
***
Бір күн дәм татқанға, қырық күн сәлем.
***
Айта білмесең, мақалдың мәні болмайды, Жасай білмесең, астың дәмі болмайды.
***
Даруы күшті дәрінің дәмі кермек.
***
Дені сауға дәмсіз тағам жоқ.
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік мәні
Асты қастерлеу және несібенің киесі
«Дәуден үлкен көп екен, Дәмнен үлкен жоқ екен» деген сөз тағамның бүкіл тіршілік иесі үшін ең басты қажеттілік екенін көрсетеді. Хан болсын, батыр болсын — ешкім ас пен наннан үстем тұра алмайды. «Ас – адамның арқауы» деп айтылғандай, тіршіліктің демі де осы несібемен жалғасады. Ал «Асты қорлама – құстырар» нақылы ысырапшылдықтан, тағамды қадірлемеуден тыяды. Несібені аяққа басу немесе дәмді менсінбеу адамды берекеден айырады деген сенім халық санасында терең орныққан.
Дәмдес болудың әдептік міндеті мен қонақжайлылық
Қазақ салтында біреудің үйінен дәм тату үлкен жауапкершілік жүктейді. «Бір күн дәм татқанға, қырық күн сәлем» мақалы ризашылық сезімі мен дәмге қиянат жасамау парызын айшықтайды. Бірге бөліскен дәм — адамдарды мәңгілік достық пен татулыққа байлайтын көрінбейтін жіп. Сонымен қатар «Ас иесімен тәтті, табағымен жақсы» деген нақыл ас үстіндегі шынайы көңіл мен пейілдің маңызын айтады. Қанша мол ас әзірленсе де, оны ұсынған жанның жылы шырайы болмаса, тағамның қадірі кемиді.
Шеберлік, денсаулық және ащы шындық ұғымы
«Айта білмесең, мақалдың мәні болмайды, Жасай білмесең, астың дәмі болмайды» деген сөз дәм келтірудің де өз алдына өнер мен шеберлік екенін аңғартады. Ал «Дені сауға дәмсіз тағам жоқ» мақалы адамның ішкі саулығы мен ризашылығын білдіреді: сау денеге қарапайым тамақтың өзі балдай татиды. Керісінше, «Даруы күшті дәрінің дәмі кермек» нақылы терең ауыспалы мағынаға ие. Денсаулыққа шипа болатын дәрінің дәмі ащы келетіні секілді, адам жанын түзейтін шындық пен пайдалы сын да алғашында ауыр естілуі мүмкін.
«Дәметпестен дәмету — тарыққанның салдары, жаудан күту жақсылық — зарыққанның салдары» деген нақыл адамның мұқтаждық кезіндегі дәрменсіз күйін, көмекке зәруліктен туатын үміт пен өмірдің ауыр сабағын меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бір күн дәм татқанға, қырық күн сәлем» сөзінің негізгі мәні неде?Бұл мақал адамгершілік борыш пен ілтипатты білдіреді. Аз ғана дәм бөліскен үйге немесе адамға құрмет көрсету, көрген жерде сәлем беріп, жақсылығын ұмытпау — қазақы сыйластықтың басты белгісі.
Неліктен «Дәмнен үлкен жоқ екен» деп айтылған?Өйткені дәм — өмірдің, тіршіліктің өзегі. Дүниедегі мансап та, күш-қайрат та дәмнің, несібенің алдында дәрменсіз. Асқа деген құрмет бәрінен биік тұрады.
«Даруы күшті дәрінің дәмі кермек» нақылы нені үйретеді?Тура мағынасында емдік заттардың көбі кермек, ащы болатынын көрсетсе, астарлы мағынасында адамға пайдалы ақыл, әділ сын мен шындықтың қабылдауға ауыр келетінін түсіндіреді.
Түйін
Дәм мен тұзды қадірлеу — қазақ болмысында адамгершілікті сақтаудың және адалдықты бағалаудың басты шарты. Өз несібесіне шүкір етіп, өзгенің дәмін сыйлай білген қоғамда береке мен өзара түсіністік әрдайым үстем болады.
SEO Title: Дәм мен ас туралы қазақша мақал-мәтелдер және олардың мәні
Meta Description: Қазақ дүниетанымындағы дәм мен ас, дәмдес болудың қадірі туралы халық мақал-мәтелдері және олардың терең тәрбиелік мағынасы.
Focus Keyphrase: дәм туралы мақалдар