Бал туралы мақал-мәтелдер: сөз киесі мен өмір мәні
Қазақ дүниетанымында «бал» тек табиғи тәтті дәм немесе емдік шәрбат қана емес, сонымен бірге кемел шешендіктің, кіршіксіз мейірімнің және асыл парасаттың баламасы ретінде қабылданған. Ата-бабамыз жүректен шыққан асыл сөзді балға балап, оның қоғамдағы бітімгерлік пен тәрбиелік қуатын ерекше бағалаған. Сонымен қатар тілімізде бұл ұғым кейде екіұдай мінезді саралау немесе балгерлік жораны сипаттау үшін де қолданылады.
Таңдаулы халық мақалдары
Батыр — елдің сәулеті, бал құрақ — көлдің сәулеті.
***
Қылышынан қан тамған батырды тілінен бал тамған ақын алады.
***
Жалғыз жігіт басына іс түссе, ақылынан адасады, сасқанынан қырық құмалақ алып, бал ашады.
***
Сыйға – сый, сыраға – бал.
***
Бал тамған тілден у тамар.
***
Шалдың сөзі – бал.
***
Тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып, қас шешендер сөз айтар.
***
Ананың сүті – бал, баланың тілі – бал.
***
Еділ суы бал болса — елге жетер.
***
Ағын суы бал татыр, ақ шабағы май татыр.
Мақал-мәтелдердің мән-мағынасы
Шешендік өнер мен сөз құдіреті
Қазақ мәдениетінде ұтымды айтылған сөз қара күштен де жоғары тұрған. «Қылышынан қан тамған батырды тілінен бал тамған ақын алады» деген қағида қарумен шешілмеген дауды ақыл мен сөз тоқтата алатынын айғақтайды. Шешеннің сөзі майдай жұғымды, балдай тәтті болса, тыңдаушының жүрегіне тез жетеді. Сондай-ақ «Шалдың сөзі – бал» деген байлам көпті көрген қариялардың өмірлік тәжірибесі мен ақыл-кеңесінің құндылығын көрсетеді.
Сыйластық әдебі мен қарым-қатынас мәдениеті
«Сыйға – сый, сыраға – бал» мақалы қоғамдағы өзара қадірлесу мен жомарттықтың шартын білдіреді. Адам өзіне көрсетілген ізетке одан да биік ілтипатпен, кеңпейілділікпен жауап қатуы тиіс. Біреудің кішігірім жақсылығын елеусіз қалдырмай, оған үстеме қайырым таныту – нағыз парасаттылықтың өлшемі.
Жағымпаздықтың астары және екіжүзділік
«Бал тамған тілден у тамар» нақылы адамдарды шектен тыс майдатілділіктен сақтандырады. Жылтыраған мақтаудың артында қаскөйлік немесе арам ниет жатуы мүмкін. Аталы сөз тәтті сөйлегеннің бәрі дос емес екенін, сөздің сыртқы сұлулығына емес, ішкі шынайылығына қарау керектігін ескертеді.
Табиғат байлығы және отбасылық құндылық
Бал ұғымы берекелі табиғат пен туған жер байлығын бейнелеуде де қолданылады. Көлдің сәнін кіргізген бал құрақ немесе ағын судың тұнықтығы мен молынан берілген ырзық осы тәтті дәм арқылы суреттеледі. Ал адам өміріндегі ең қасиетті жандар – ана мен баланың махаббаты «Ананың сүті – бал, баланың тілі – бал» деп ең жоғарғы бағаға ие болған.
Омонимдік мән: шарасыздық пен балгерлік
«Жалғыз жігіт басына іс түссе, ақылынан адасады, сасқанынан қырық құмалақ алып, бал ашады» деген сөздегі бал тағамға қатысты емес. Мұндағы «бал ашу» – келешекті болжау, құмалақ тартып балгерлікке жүгіну деген ұғымды білдіреді. Нақыл адамның қиын жағдайда сабыр сақтамай, ақылмен әрекет етудің орнына шарасыздықтан сәуегейлікке иек артатынын сынайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдарда батыр мен ақын неге қатар қойылады?
Өйткені дәстүрлі қазақ қоғамында майдандағы ерлік пен шешендік мінберіндегі тапқырлық қатар бағаланған. Батыр елдің қорғаны болса, шешен сөзбен ел арасын татуластырып, қан төгісті тоқтата білген.
«Сыйға – сый, сыраға – бал» мәтелі нені меңзейді?
Бұл сөз адамдар арасындағы ізгі қарым-қатынас пен кішіпейілділікті білдіреді. Саған ұсынылған сыйға одан да тәтті, құнды жақсылықпен жауап беру — мәрттік пен тектіліктің белгісі.
«Бал ашу» тіркесі бал сөзімен қалай байланысады?
Бұл екі сөз – дыбысталуы бірдей, бірақ мағынасы мүлдем бөлек омонимдер. Бірі араның тәтті өнімін білдірсе, екіншісі сәуегейлік пен болжау амалын білдіретін көне ұғым болып саналады.