Қамыс туралы мақал-мәтелдер: Дала өсімдігінің тұрмыстық және мінездік сыры
Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысында қамыс жай ғана су жағалай біткен өсімдік емес, қыстың қатал боранында ықтасын, төрт түлікке қорған, ошаққа отын әрі баспана тұрғызуға таптырмас шикізат болды. Дегенмен, дала ойшылдары табиғат құбылыстарын адам психологиясымен егіз қарастырып, қамыстың ішкі қуыстығын, жел өтіндегі майысқыштығы мен қызусыз жалынын тұрақсыз мінез бен жеңілтектіктің дәл баламасы ретінде сөз өнеріне арқау еткен. Халық арасында сақталған мына нақылдар осы қос қырлы танымды айқын танытады.
Қамыс жайлы халық даналығы
Сақырлаған сары аязда сары қамысты қыста, малыңа сый, өзіңе үй болар.
***
Шығысы жаман қамысты, су ішінен өрт шалар; пейілі жаман адамды, түйе үстінен ит қабар.
***
Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды.
***
Қамысты жаққанменен шоғы болмас, көк суды ішкенменен тоғы болмас.
***
Жандыда балық үлкен, жансызда қамыс үлкен.
***
Сақырлаған аязда сары қамысты сағала.
***
Қамысты бос ұстасаң, қолыңды қияр.
***
Ауылға барсаң, қона бар, қамысты көлде сона бар.
***
Жел тұрса қамыс басы майда деймін.
Мақалдардың мағыналық жігі мен өмірлік астары
Қамыс – тұрмыстық қорған мен табиғи сая
«Сақырлаған сары аязда сары қамысты қыста, малыңа сый, өзіңе үй болар» және «Сақырлаған аязда сары қамысты сағала» деген пайымдар көшпелі қазақтың қысқы қоныс таңдау тәжірибесінен туған. Қалың біткен биік қамыс даланың ызғарлы желіне тосқауыл болып, малға жылы ықтасын, шаруаға құрылыс материалы қызметін атқарған. Ал көлдің байлығы мен қамысты алқаптың табиғи ерекшелігін сипаттайтын «Жандыда балық үлкен, жансызда қамыс үлкен» немесе «Ауылға барсаң, қона бар, қамысты көлде сона бар» тәрізді сөздер сулы мекеннің пайдасымен бірге оның өзіндік машақатын да ұмытпауды ескертеді.
Қамыс бейнесі – тұрақсыздық пен көлгірліктің белгісі
Қамыстың сыртқы бітімі мен жану қасиеті кісінің ішкі кемшіліктерін суреттеуге жиі қолданылады. Мәселен, «Қамысты жаққанменен шоғы болмас, көк суды ішкенменен тоғы болмас» деген тұжырым бірден лаулап, тез сөнетін, артында жылуы мен өзегі қалмайтын дәрменсіз әрекеттерді бейнелейді. Ол – ішкі парасаты жоқ, құр айқайға жақын, тиянақсыз адамның тура сипаты. Сол сияқты, «Жел тұрса қамыс басы майда деймін» деген нақыл жел қай жақтан соқса, соған қарай басын иетін, жеке ұстанымы жоқ, пайда қайда болса, сонда бұрылатын жалтақ мінезді түйрейді.
Өмірлік сақтық пен салғырттық сабағы
«Қамысты бос ұстасаң, қолыңды қияр» деген теңеу іске де, қарым-қатынасқа да бейжай қарамау керектігін ұқтырады. Қамыстың қырлы, өткір сабағы сияқты кейбір күрделі мәселелер мен қауіпті жағдайларды тайсақтамай, мығым қолға алмасаң, ақыры өзіңе зардап болып тиеді. Ал «Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды» мақалы сусыз жерде қамыстың өсуі мүмкін емес екені сияқты, болмысы бұзық адамнан ар-ұят күтуге болмайтын қатал ақиқатты көрсетеді. «Шығысы жаман қамысты, су ішінен өрт шалар; пейілі жаман адамды, түйе үстінен ит қабар» деген сөз табиғаттағы тез тұтанатын құрғақ қамыстың су үстінде де өртене алатыны секілді, пиғылы тарылған адамның да қайда жүрсе де өз жазасын тартатынын айғақтайды.
Тұрмыстық және психологиялық тағылым
Бұл нақылдар қазіргі күнде де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қоғамда жел қалай соқса, көзқарасын солай құбылтып, шоғы жоқ қуыс лапылмен көрінгісі келетін ортада байсалдылық пен табандылық бәрінен қымбат. Кез келген іске салғырт қарамай, тізгінді нық ұстау әдеті адамды күтпеген залалдардан сақтайды. Қазақ мақалдары табиғаттың қарапайым өсімдігі арқылы кісілік болмыс пен парасаттың берік болуын өсиет етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалда не себепті «сақырлаған аязда сары қамысты қыста» делінген?
Қыста кеуіп сарғайған қалың қамыс суық пен боранға қарсы табиғи қалқан болады. Қар басқан далада мал мен жан осындай ықтасынды паналап, аяздың зардабынан аман қалған.
«Қамысты бос ұстасаң, қолыңды қияр» деген сөз қандай өмірлік жағдайда қолданылады?
Бұл сөз жауапты іске атүсті қарағанда немесе мінезі күрделі, қауіпті адамдармен қарым-қатынаста шешімді, берік ұстаным көрсетпеген кезде айтылады. Әлсіздік танытқан жан өз қателігінен зардап шегеді.
Қамыстың «шоғы болмас» деген қасиеті адамның қандай кемшілігіне баланады?
Қамыс бірден бұрқ етіп жанғанымен, тез күлге айналып, ұзақ жылу бермейді. Сол секілді бос сөзге үйір, бірақ тұрақты нәтижесі мен ішкі өзегі жоқ адамдар осылай сыналады.
«Шөлдің қамысы болмайды» деген шендестіру нені меңзейді?
Табиғат заңы бойынша қамыс ылғалсыз, құрғақ жерде өспейді. Дәл сол сияқты, бойында адами қасиеті жоқ кісіден ар-намыс пен ұятты талап ету бос әурешілік дегенді білдіреді.
Түйін
Қамыс туралы мақалдар – көшпелі өмір салтының қоршаған ортамен үйлесімі мен адам мінезін дәл танудың көркем көрінісі. Онда тұрмыстық қам-қарекет те, адам табиғатының шынайы өлшемі де қатар өріліп, ұрпаққа сабақ боларлық терең ой қалдырады.