Жер беті жібіп, тіршілік атаулы қысқы ұйқыдан оянған шақта дала өмірінің тынысы мүлде бөлек арнаға түседі. Қазақ ұғымында көктем — күнтізбелік жай ауысым ғана емес, тыныс-тіршіліктің жаңаруы, Наурызбен бірге келетін жыл басы. Қыстан аман шыққан ел үшін көктемгі әрбір табиғи құбылыс алдағы жылдың береке-құтын, егіннің шығымы мен төлдің өсімін анықтайтын басты өлшемге айналған. Осы кезеңде қалыптасқан мақал-мәтелдер көшпелі және отырықшы шаруашылықтың мыңжылдық бақылауын, табиғатпен үндестігін және өмірлік қауіпсіздік ережелерін тайға таңба басқандай жеткізеді.
Көктем туралы халық мақалдары
Көктем, көктен нұрын төккен.
***
Ай қораланса – арысыңды сайла, көктемде қонысыңды сайла.
***
Қысына қарай көктемі, Диқанына қарай кетпені.
***
Қысың қарлы болса — жер семіз, көктемің жаңбырлы болса — дән егіз.
***
Көктемгі жауын көп болса, көкпек шөбі мол болар.
***
Бір гүл – көктем емес.
***
Қыстағы алаудан көктемдегі шуақ артық.
***
Күзгі мұздың айнадайынан қашпа, Көктемгі мұздың айнадайын да баспа.
***
Қыс қарлата, дауылдата келсе, Көктем көлдете, жауындата келеді.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік түсіндірмесі
Көктемгі ауа райын болжау және жердің ылғалы
Қазақ шаруасы үшін табиғат құбылыстары бір-бірінен бөлек жүрмейді; қыс пен көктем өзара тығыз себеп-салдарлық байланыста. «Қыс қарлата, дауылдата келсе, Көктем көлдете, жауындата келеді» немесе «Қысың қарлы болса — жер семіз, көктемің жаңбырлы болса — дән егіз» деген сөздер осы экологиялық түсініктің айқын дәлелі. Қыста жерге түскен қар қалың болған сайын, көктемде жердің ылғалы молайып, топырақ «семіреді», яғни құнары артады. Ал жаңбырлы көктем шөптің бітік шығуына, әсіресе «көкпек шөбінің» мол болып, жайылымның толығуына негіз болады. Табиғи көктем шуағының жанға берер жылуы мен қуаты қыстың жасанды отынан әлдеқайда жоғары бағаланған («Қыстағы алаудан көктемдегі шуақ артық»).
Еңбек талабы мен шаруа дайындығы
Көктем — құр қол қарап отыруды көтермейтін, қарбалас маусым. Бұл шақта диқан да, малшы да жазғы кезеңге сақадай сай болуы тиіс. «Қысына қарай көктемі, Диқанына қарай кетпені» нақылы еңбек құралын дер кезінде сайлаған, іске бейімделген диқанның ғана мол өнімге қол жеткізетінін ұқтырады. Ал «Ай қораланса – арысыңды сайла, көктемде қонысыңды сайла» мақалы көш жағдайын реттеуді, мал басын шығынсыз аман сақтап қалу үшін жайлауға немесе төлдейтін өріске қолайлы қоныс таңдаудың өмірлік маңызын ескертеді. Көктемгі әр күн бүкіл бір жылдың азығына негіз қалайды.
Тұрмыстық пәлсапа және тіршілік қауіпсіздігі
Мақалдар тек шаруашылық қарекетпен шектелмей, адамның мінез-құлқы мен қауіпсіздігіне де бағыт-бағдар береді. Мәселен, «Бір гүл – көктем емес» деген пәлсапалық тұжырым өмірдегі алғашқы сәттілікке бола бірден арқаны кеңге салмауды, толық нәтижеге жету үшін табандылық пен төзім қажет екенін білдіреді. Ал су айдындарындағы қауіпсіздікке арналған «Күзгі мұздың айнадайынан қашпа, Көктемгі мұздың айнадайын да баспа» деген нақыл өмірлік қағиданы меңзейді. Күздегі жаңа қатқан мұз серпімді келіп салмақ көтере алса, көктемгі жылтыраған мұз күннің әсерінен іштей боркеміктеніп, қуыстанады. Сырты айнадай жарқырағанымен, астында қауіп жасырынған алдамшы құбылыстан сақтану — бабалардың қатаң өсиеті.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бір гүл – көктем емес» мақалы нені аңғартады?Бұл мақал асығыс қорытынды шығармауға және сабыр сақтауға үндейді. Бір ғана жақсы нышан әлі толық нәтижені немесе түбегейлі өзгерісті білдірмейді. Кез келген істің түпкі жемісін көру үшін үздіксіз еңбек пен уақыттың қажет екенін тұспалдайды.
Қыс пен көктем мезгілінің өзара байланысы қандай агрономиялық мәнге ие?Қыстағы қалың қар ерігенде жер қыртысы мол ылғалға қанығады. Мақалдардағы «жер семіз», «дән егіз» деген сөздер ылғалдың топырақ құнарын арттырып, егін мен жайылым шөбінің бітік шығуына тікелей ықпал ететінін көрсетеді.
Көктемгі мұздың үстімен жүруге неліктен тыйым салынған?Көктем мезгілінде күн шуағынан өзен-көл мұздарының құрылымы өзгереді. Сыртынан тегіс әрі қалың көрінгенімен, мұз қабаты қуыстанып, беріктігін жоғалтады. Адам немесе көлік салмағы түскенде ол бірден ойылып кететіндіктен, халық «айнадайын да баспа» деп қауіптен сақтандырған.
Түйін
Көктем туралы мақал-мәтелдер — қазақтың табиғат құбылыстарын дәл бағамдап, оны күнделікті тұрмыспен ұштастыра білген бай тәжірибесінің көрінісі. Бұл нақылдар адамды еңбекке жұмылдырып қана қоймай, табиғатпен үйлесімде өмір сүруге, әр маусымның қадірін білуге және өмірлік сабырлылықты ұмытпауға тәрбиелейді.