Көшпелі қауымның өмір салтында жеке дара күн кешу тек тұрмыстық қиындық қана емес, қауіпсіздік пен дамуға төнген үлкен кедергі болған. Халық даналығы жекеленуді шарасыз күй ретінде бағалап, кез келген ортақ істің түйіні ұжымдық күшпен тарқатылатынын мақал-мәтелдер арқылы ұрпақ жадына сіңіріп отырған.
Жалғыздық тақырыбындағы халық нақылдары
Жеке-жеке ғаріп болдық, колхоз болдық, қарқ болдық.
***
Жалғыздың күні шықпайды, жалғыз қарғаның үні шықпайды.
***
Жалғыз иттің үргені білінбес, жалғыз кісінің жүргені білінбес.
***
Жалғыз жігіт би болмас, жалғыз ағаш үй болмас.
***
Қанша жуан болса да, жалғыз ағаш үй болмас, қанша жақсы болса да, жалғыз жігіт би болмас.
***
Жалғыз аттың пайдасы көп, жалғыз жігіттің айласы көп.
***
Жалғыз ағаш пана болмас, жалғыз бие саба болмас.
***
Жалғыз мая қайымас, жалғыз жігіт байымас.
***
Жалғыз батыр жауға жоқ, жалғыз жігіт дауға жоқ.
***
Жалғыз ағаш орман болмас, жалғыз кірпіш қорған болмас.
Адамның қоғамдық болмысы және ортаның маңызы
Мақалдардағы ең өзекті сарын — адамның жеке күші мен парасаты көпшіліктің қолдауынсыз нәтиже бермейтіні. Тұлға қаншалықты қайратты немесе шешен болғанымен, елдің пікірінсіз және арқа сүйер азаматтарынсыз қоғамдық істе салмаққа ие бола алмайды. «Жалғыз батыр жауға жоқ, жалғыз жігіт дауға жоқ» деген қағида жеке дара қаһармандықтың майданда да, құқықтық дау-дамайда да шешуші рөл атқара алмайтынын нақтылайды. Мұндағы басты ой — елмен бірге болғанда ғана істің берекесі кіріп, әрбір қадам салмақты болады.
Тұрмыстық және табиғи теңеулердің астары
Қазақ түсінігіндегі жалғыздық көбінесе күнделікті тұрмыс пен табиғат құбылыстарының нақты бейнелері арқылы суреттеледі. Мәселен, ағаш, бие, мая, кірпіш сияқты атаулар жай ғана заттық бейне емес, тұтастықты құрайтын бөлшектерді білдіреді:
- Ағаш пен үй: Жалғыз ағаш қаншалықты діңі жуан, мықты болса да, одан бүтін киіз үй немесе орман құралмайды. Қабырғаны қалайтын сансыз уық пен кереге секілді, адам да өзгелермен тұтасқанда ғана баспанаға, қорғанға айналады.
- Бие мен саба: Жалғыз биенің сүтінен мол қымыз жиналып, саба толмайды. Бұл — экономикалық әрі шаруашылық берекенің тек көптік арқылы келетінін білдіретін терең теңеу.
- Кірпіш пен қорған: Бір кірпіштің мызғымас қорған бола алмауы — әлеуметтік қорғаныстың тек ауызбіршілікке тірелетінін көрсетеді.
- Мая мен байлық: Жалғыз шөп маясы немесе жеке түйе (мая) ауқымды шаруаны өрге сүйремейтініндей, ортасынан оқшау қалған азаматтың да дәулеті артпайды.
Шарасыздық тудырған амал мен бейімделу
«Жалғыз аттың пайдасы көп, жалғыз жігіттің айласы көп» деген нақыл бір қарағанда ерекше көзге түседі. Алайда бұл жалғыздықты дәріптеу емес. Сүйенер елі мен көмектесер тірегі жоқ адам тіршілік күресінде тек өзіне арқа сүйеуге мәжбүр болады. Басқа барар жері қалмаған жанның бар зейіні мен пысықтығы тығырықтан шығудың амалын іздеуге бағытталады. Бұл жердегі «айла» — қулық емес, өмір сүру үшін қажетті ептілік пен төзімділіктің көрінісі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жалғыз иттің үргені білінбес, жалғыз кісінің жүргені білінбес» сөзінің астарында не жатыр?Бұл мақал жеке адамның қаншалықты әрекет етсе де, қоғамдық кеңістікте байқалмай, елеусіз қалатынын тұспалдайды. Дауыстың естілуі де, атқарылған істің нәтижелі болуы да ортаның бірлігіне тікелей байланысты.
«Жалғыз мая қайымас» деген нені білдіреді?Тұрмыста мая сөзі пішен үйіндісіне немесе ұрғашы түйеге қатысты айтылады. Бір мая шөп қысқы жұттан алып шыға алмайтыны немесе жалғыз түйемен үлкен керуен түзелмейтіні сияқты, жеке дара талпыныспен үлкен дәулет пен тұрақтылық құрылмайды.
Неліктен мақалдарда жалғыз батырдан гөрі көпшілік жоғары қойылады?Жеке тұлғаның ерлігі мен дарыны ортақ мақсатқа жұмылған халықтың күшіне тең келе алмайды. Тіпті ең мықты батырдың өзі майданда жалғыз қалса жеңіліс табады, сондықтан қазақ дәстүрінде қашанда ұжымдық ынтымақ басты орынға қойылған.