Қазақ дүниетанымында тоқтық — тек қарынның қамы немесе материалдық байлықтың көрсеткіші ғана емес. Бұл — ішкі үйлесім, сабыр мен қанағаттың, адал маңдай тердің жемісі. Ата-бабамыз дәулеттің де, несібенің де қадірін терең түсініп, тоқтықтың адам мінезіне, қоғамдағы қарым-қатынасқа тигізетін әсерін терең пайымдаған. Байлықтың сынағы кейде жоқшылықтың сынағынан да ауыр болатынын, ал нағыз тоқтық жан сарайының байлығымен өлшенетінін көрегендікпен өсиет еткен.
Тоқтық туралы халық мақал-мәтелдері
Аналы баланың өзі тоқ, анасыз баланың көзі тоқ.
***
Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды.
***
Асқа барсаң аш бар, тойға барсаң тоқ бар.
***
Жігітті тоқтық қосады, тоқтық қоспаса, жоқтық қосады.
***
Кім еңбек етсе – сол тоқ.
***
Көптік қайда болса – тоқтық сонда.
***
Тек жүрсең, тоқ жүрерсің.
***
Ат қадірін жоқ білмес, ас қадірін тоқ білмес.
***
Ат баққан аш болады, аттанған күні тоқ болады.
***
Жақсы адамда жаттық жоқ. Тәуекелдің көңілі тоқ.
Еңбек пен маңдай тер — берекенің бастауы
Түсіндірме: Халық даналығы кез келген молшылықтың кілті адал кәсіп пен тынымсыз еңбекте жатқанын алға тартады. «Кім еңбек етсе – сол тоқ» деген қағида қоғамның қай дәуірінде де маңызын жоймайды. Әрекет еткен, өз ісіне адал жан ешқашан мұқтаждық тауқыметін тартпайды.
Сонымен бірге, «Ат баққан аш болады, аттанған күні тоқ болады» деген нақыл үлкен нәтижеге жету үшін алдымен ұзақ та қажырлы дайындық керектігін меңзейді. Еңбектің алғашқы кезеңінде адам таршылық пен қиындыққа төзуі мүмкін, бірақ уақыты келгенде сол төзім үлкен жеміс береді. Ал «Тек жүрсең, тоқ жүрерсің» сөзі әдептілік пен сабырды, артық қылық пен дау-дамайдан аулақ болу адамды қашанда тыныш әрі берекелі өмірге жетелейтінін ескертеді.
Рухани тоқтық және ана мейірімі
Түсіндірме: Адам баласы тек материалдық құндылықтармен өмір сүрмейді. Адамның жан дүниесі мейірім мен сүйіспеншілікке зәру. «Аналы баланың өзі тоқ, анасыз баланың көзі тоқ» деген терең психологиялық байлам осының айқын айғағы. Ананың жылуын көрген бала барға қанағат етеді, ішкі тыныштыққа ие болады. Ал қамқорлықтан жырақ қалған бала сырттай қамтамасыз көрінгенімен, рухани шөлі қанбай, көңілі жалтақ күйде қалады.
Бұған қоса, «Жақсы адамда жаттық жоқ. Тәуекелдің көңілі тоқ» деген жолдар көңілдің тыныштығы тәуекелге, сенімге және адамдарға деген ашық пейілге байланысты екенін көрсетеді. Ішкі сенімі мықты жан өмірдің кез келген сынағына байсалды қарап, рухани кемелдікке жетеді.
Тоқтықтағы тәкаппарлық пен эмпатия сынағы
Түсіндірме: Молшылық кейде адамның бойына мастық пен менмендік ұялатуы мүмкін. Халық нақылындағы «Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды» деген тәмсіл тоқшылықта жүрген адамның өмірдің өткінші екенін естен шығарып, өзгенің мұң-мұқтажын түсінбей қалатын қауіпті кеселін дөп басады. Бұл — эмпатияның, жанашырлықтың әлсіреуі.
Дәл осы ойды «Ат қадірін жоқ білмес, ас қадірін тоқ білмес» деген даналық толықтырады. Адам қолында бар игіліктің құнын тек одан айырылғанда ғана сезіне бастайды. Тоқтық шүкіршілікпен ұштаспаса, ол қадірсізденуге, ысырапшылдыққа және немқұрайлылыққа апарады. Ал «Асқа барсаң аш бар, тойға барсаң тоқ бар» өмірлік қағидасы кез келген ортаның өз заңы, әдебі мен қадір-қасиеті болатынын еске салады.
Ынтымақ пен бірлік — жалпыға ортақ тоқшылық кепілі
Түсіндірме: Жалғыз адамның тоқтығы қоғамды бақытты ете алмайды. «Көптік қайда болса – тоқтық сонда» деген сөз береке мен даму тек жұмылған елде, берекелі қауымда ғана орнайтынын ұғындырады. Ауызбіршілік бар жерде несібе ортақ, табыс еселі болмақ.
Сондай-ақ «Жігітті тоқтық қосады, тоқтық қоспаса, жоқтық қосады» деген сөз өмір жолындағы қарым-қатынастардың табиғатын ашады. Ел басына күн туғанда да, шалқыған дәуір келгенде де адамдарды өзара ынтымақтастық, ортақ мақсат пен тағдырластық біріктіреді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көптік қайда болса – тоқтық сонда» мақалының негізгі түйіні неде?Бұл мақал ынтымақ пен ауызбіршіліктің маңызын көрсетеді. Көп болып, күш біріктірген елде ырыс молаяды, ал жалғыздық пен алауыздық берекені қашырады деген мағынаны білдіреді.
«Ат қадірін жоқ білмес, ас қадірін тоқ білмес» сөзінен қандай ғибрат алуға болады?Мұнда барды бағалау, шүкіршілік ету мәселесі айтылған. Мұқтаждық көрмеген, тойып жүрген адам алдындағы астың қадірін сезбейтіні сияқты, қолдағы құндылықтардың бағасын жоғалтпай тұрып білу керектігін ескертеді.
«Тек жүрсең, тоқ жүрерсің» деген сөз бүгінгі заманда нені меңзейді?Бұл қағида байсалдылықты, заңға және қоғамдық нормаларға бағынуды, артық дау-дамай мен заңсыз әрекеттерден бойды аулақ ұстауды білдіреді. Түзу жолмен жүрген адамның несібесі де адал әрі тұрақты болады.
«Ат баққан аш болады, аттанған күні тоқ болады» нақылының өмірлік сабағы қандай?Кез келген жетістікке жету үшін ұзақ уақыт тынымсыз дайындық пен төзім қажет. Еңбектің алғашқы белесінде адам таршылық көрсе де, түбінде сол еңбектің жемісі үлкен табыс пен молшылық әкеледі.
Қорытынды
Тоқтық — жай ғана материалдық толығу емес, ол — кісілік пен қанағаттың үлкен сынағы. Бабалар сөзі бізді еңбекпен тапқан адал нанды қастерлеуге, қолда бар игілікке мастанбай, мұқтаж жанның жайын түсінуге тәрбиелейді. Шынайы тоқтық адал еңбекпен, ел бірлігімен және көңілдің пәктігімен өлшенеді.