Жоқтық пен тапшылық хақындағы мақалдар: тұрмыс тауқыметі және рух сынағы
Қазақ дүниетанымында жоқтық тек қоржынның бостығымен немесе төрт түліктің кемдігімен ғана өлшенбеген. Бұл – адамның ішкі болмысы мен адами қасиетін, намысы мен төзімін безбенге салатын аса ауыр рухани-моральдық сынақ. Тұрмыстағы тауқымет ердің аяқ-қолын байлап, күнделікті тіршілігіне шектеу қойғанымен, көкірегі ояу азаматтың қадір-қасиетін кемітпейді. Ел аузында сақталған нақыл сөздер таршылық кезіндегі пенденің жан арпалысын, қоғамдағы орнын және нағыз байлықтың мәнін терең байыптайды.
Жоқтық пен жарлылық туралы халық мақалдары
Малға жарлылық – жарлылық, ақылға жарлылық – сорлылық.
***
Кедейлік кемдік емес.
***
Сексенде сегіз байлық, сегіз жарлылық.
***
Хан жарлығынан қатын жарлығы күшті.
***
Баймын деп мақтанба – жарлылық бар, көппін деп сұқтанба – жалғыздық бар.
***
Кедейліктен кісі өлмейді, қиналады жан шіркін.
***
Жарлылық, сені қайтейін, жандай досты жат еттің; кәрілік, сені қайтейін, сөйлер сөзге мерт еттің.
***
Кетпес жарлылық, басқа қорлық.
***
Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар.
***
Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын.
Түсіндірме: Нақыл сөздердің астары мен мәні
Дүние тапшылығы және ақыл кедейлігі
Дәстүрлі қоғамда адамның қадірі жиған дүниесімен емес, парасатымен сараланған. Қолдағы дәулет – бір күндік өткінші құбылыс: бүгін барың ертең жоққа айналуы мүмкін. Алайда ақыл мен пайымнан жұрдай болу – орны толмайтын рухани құлдырау. Егер адамның қолы қысқа болса, ол еңбекпен және төзіммен қайта оңала алады; ал зердесі таяз, ой-өрісі шектеулі жан өмірдің мәнін түсіне алмай, шынайы сорлылыққа ұшырайды.
Жоқтықтың намыс пен көңілге салмағы
Тұрмыстық таршылық адамның тәнінен гөрі жанына батығырақ тиеді. Азаматтың жомарт пейілі мен кең ниеті бола тұра, мұқтаждықтың кесірінен көмек қолын соза алмауы немесе қатарынан ортада қалыс қалуы оның намысын қажайды. Бұған қоса, жоқтық кейде адамдар арасындағы қарым-қатынасты да сынайды: шын жанашыр еместердің теріс айналуына, етене араласқан жандардың алшақтауына себеп болып жатады. Бұл – жоқтықтың адам психологиясына тигізетін ең ауыр зардабы.
Тоқтық пен жоқтықтың үйлесімі және еңбек философиясы
Қазақ түсінігінде шектен тыс бейқамдық пен әрекетсіздік те үлкен қатер саналады. Керісінше, қамсыз тоқтық пен жұмыссыздық адамның жігерін құртып, азғындауға алып келеді. Тұрмыстағы өткінші жарлылық адамды шыңдап, қанағат пен тәубеге үйретсе, бос өткен өмір кез келген молшылықты жоққа шығарады. Сондықтан басыңдағы бақты көтере білу, кедейлікті сабырмен қарсы алып, қажырлы еңбекпен жеңе білу басты құндылық саналған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен қазақ ұғымында кедейлік кемдік саналмаған?Өйткені мал-мүлік – тағдырдың түрлі жағдайына байланысты ауысып отыратын сыртқы өлшем ғана. Адамгершілігі, абыройы мен кісілігі жоғары адам материалдық тұрғыдан жұтаң болса да, қоғамда өз қадірін жоғалтпаған.
«Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар» деген тіркес нені аңғартады?Бұл мақал кең пейілді, өзгеге жақсылық жасауға құмар, мәрт мінезді азаматтың мүмкіндігі болмай қалған шақтағы дәрменсіздігін сипаттайды. Ниет болғанымен, қолда бар ресурстың жеткіліксіздігі адамның еркін әрекет етуіне тұсау болады.
«Сексенде сегіз байлық, сегіз жарлылық» деген тіркесте жарлылық сөзі қандай мағынада қолданылған?Мұндағы «жарлылық» материалдық тапшылықты емес, қарттық шақта адам ағзасында болатын табиғи кемістіктерді (күш-қуаттың азаюы, жанардың әлсіреуі, есту қабілетінің төмендеуі сияқты физиологиялық өзгерістерді) білдіреді.
«Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық» мәселесі жоқтық тақырыбымен қалай байланысады?Бұл мақал жоқтықтың кері жағын – мақсатсыз тоқтықтың зардабын көрсетеді. Маңдай терсіз келген молшылық пен бос жүріс адамның рухын күйрететінін ескертіп, еңбектің жоқтығы материалдық жоқтықтан да қауіпті екенін меңзейді.
Түйін
Жоқтық туралы мақалдар – тағдырдың түрлі белесіне тап болған адамға бағыт-бағдар беретін рухани компас. Олар пендені мал-дүниеге мастанбауға, өткінші қиындықтан жасымауға және қандай жағдайда да адамдық қалыпты сақтап қалуға тәрбиелейді. Шынайы кедейлік қалтаның жұқалығында емес, көкіректің соқырлығы мен ардың тапталуында екенін ұқтырады.