Көшпелі өмір салтында қыс маусымы — ел мен малдың төзімін, шаруаның ептілігі мен қам-қарекетін сынға салатын ең қатерлі кезең болған. Қазақ даласын қаритын сары аяз адамнан сергектікті, алдын ала қамдануды және табиғаттың тосын мінезіне бас имейтін төзімділікті талап еткен. Бабаларымыз қаһарлы суықтың сырын сөз өнері арқылы тұжырымдап, келер ұрпаққа өмір сүру тәжірибесі мен терең пәлсапа ретінде қалдырған.
Аяз туралы мақал-мәтелдер жинағы
Сақырлаған сары аязда сары қамысты қыста, малыңа сый, өзіңе үй болар.
***
Аяз, әліңді біл, құмырсқа, жолыңды біл.
***
Сақырлаған аязда сары қамысты сағала.
***
Аяз түспей, көл түбіне тоң қатпас.
***
Аяз: «Қолбағың қайда?»—дер, «Көрпеңді қымтай жамыл» —дер.
***
Туасы мықты жаралған тайынбас аяз, бораннан.
***
Аяз болады, бұлт болады, Өткен күндер ұмыт болады.
***
Қар жауды деп қуанба, артынан аязы болар, Батамды алдым деп жұанба, қасыңда жазығы болар.
***
Қарны ашқанға ас салғызба, Суыққа тоңғанға от жаққызба.
Түсіндірме: Нақылдардың өмірлік тағылымы мен мән-мағынасы
Дайындық пен сақтық қағидасы. Қыстың суығы кенеттен келетін қауіпке ұқсайды. «Қолбағың қайда?» деп тергейтін аяздың бейнесі — адамның күнделікті тұрмыстағы ұқыптылығы мен киім-кешекке дейін мұқият болуын еске салады. Ал жауған қардың артынан міндетті түрде сақылдаған сары аяз ілесетінін ескерту — адамды өткінші жақсылыққа масаттанбай, алдағы қатерге қашанда дайын жүруге үндейді.
«Әліңді білу» және шектен аспау. Халық танымында аяз қаншалықты дүниені тоңдырып, қаһарына мінсе де, оның да өз уақыты мен шегі бар. Бұл адамның өркөкіректікке салынбай, өзіне бөлінген міндет пен мүмкіндікті айқын сезінуі керектігін білдіретін пәлсапа. Қандай да бір құдіретті күштің де уақыты біткенде әлсірейтінін білу — пендеге сабыр мен парасат сыйлайды.
Көшпелі шаруаның қамысты ық ету тәжірибесі. Қазақ шаруашылығы үшін өзен-көл жағасындағы қалың сары қамыс баға жетпес пана болған. Сақырлаған аязда қамысты қоныс ету малды жел өтінен қорғап қана қоймайды, суықтан қысылған сәтте оған азық, адамға отын болады. Бұл — табиғаттың жер бедерін ұтымды пайдаланудың нақты өмірлік үлгісі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Қарны ашқанға ас салғызба, Суыққа тоңғанға от жаққызба» деген сөз нені аңғартады?
Жауап: Қатты мұқтаждық пен төтенше жағдайда адам сабырын жоғалтып, шамадан тыс асығыстық жасайды. Ашыққан жан өлшемсіз тамақ ішіп денсаулығына зиян тигізуі мүмкін болса, қатты тоңған адам өрт шығарып алуы немесе отқа тым жақын барып күйіп қалуы ықтимал. Бұл — кез келген істе байсалдылық пен ептілік қажет екенін ескертетін нақыл.
Сұрақ: «Аяз болады, бұлт болады, Өткен күндер ұмыт болады» деген тіркес қандай мағына береді?
Жауап: Бұл адам баласының басына түскен қиындықтың уақытша екенін, өмір ағымымен бірге барлық ауыртпалық пен өткен күндердің артта қалатынын меңзейді. Қыстың аязы да, бұлты да кетеді, сондықтан тіршілікте үміт пен төзім үзілмеуі тиіс.
Сұрақ: «Туасы мықты жаралған тайынбас аяз, бораннан» деген ой адамның қандай қасиетін дәріптейді?
Жауап: Бұл сөз табиғатынан мінезі берік, қиындыққа төзімді болып шыңдалған адамның кез келген кедергіден, тіпті табиғаттың қатал құбылыстарынан да қорықпай, мақсатына жете алатынын көрсетеді.
Түйін
Аязға қатысты қазақ мақал-мәтелдері — тек ауа райының сипаттамасы емес, көшпелі жұрттың ғасырлар бойы жинақтаған өмірлік стратегиясы. Олар қыстың қаһарынан қорықпай, ақылмен, еңбекпен және төзіммен қарсы тұруға үйрететін рухани мұра.